Categorieën
2021 Columns

Column Art of Africa: ontmoetingen in Bamako

‘Rencontres de Bamako’ is dé Afrikaanse fotografiebiënnale. Deze biënnale is het eerste en belangrijkste evenement gewijd aan hedendaagse fotografie op het Afrikaanse continent en de diaspora. Ze fungeert als een platform voor ontdekkingen, uitwisselingen en zichtbaarheid. Opgericht in 1994 en georganiseerd door het Ministerie van Cultuur van Mali met steun van het Institut Français in Bamako. De dertiende editie vindt eind november 2021 plaats met het thema ‘de geglobaliseerde wereld’ en wordt door een team van internationale curators samengesteld.

Niet voor niets vindt de Afrikaanse fotografie biënnale plaats in Bamako, Mali. Het land waar de inmiddels wereldberoemde fotografen zoals Malick Sidibé (1935-2016) en Seydou Keita (1921-2001) vandaan komen. In de jaren 60, net na de onafhankelijkheid, maakten zij portretfoto’s en fotografeerden ze jongeren in Bamako op feesten en partijen. Zo reed Sidibé op de brommer door Bamako van feest naar feest en ontving tevens klanten in zijn fotostudio voor een portret. Hij liet de rijkdom van het leven in Bamako zien in de jaren 50, 60 en 70. De zwartwit gestreepte achtergrond met de zwartwit geblokte vloer in de studio van Sidibé is wereldwijd bekend en heeft vele fotografen en kunstenaars geïnspireerd.

VOORBEELD VOOR VELEN

Uit het werk van de Malinese Fatoumata Diabaté (1980) wordt al gauw duidelijk dat de rol van Malick Sidibé groot is: ‘Ik werkte met hem in zijn fotostudio en leerde veel van hem. Voor Sidibé fungeerde ik als de gedroomde dochter die veel interesse in fotografie heeft.’ Na zijn dood in 2016 is de kleine fotostudio in Bamako overgenomen door zijn zoon. Diabaté ontwierp zelf in 2013 ‘De Straatfotostudio’ waarmee ze in een doorlopend project een hommage brengt aan haar leermeester Sidibé. Ze bouwt ambulante studio’s in diverse steden in de hele wereld, waarbij ze iedereen uitnodigt zichzelf te laten portretteren zo- als in de studio van wijlen Sidibé. Men kan kiezen uit allerhande props en attributen voor de vrolijke foto’s die steevast zwartwit afgedrukt worden, net als de foto’s van Sidibé. Zo reist ze met haar ambulante fotostudio door o.a. China, Colombia, Ethiopie, Mali en Frankrijk. Het belang van Sibibé is duidelijk voor Diabaté: ‘Hij heeft met zijn werk het tijdsbeeld vastgelegd van Mali in de jaren dat hij actief was als fotograaf. Nu is het aan ons, de jonge generatie om het tijdsbeeld vast te leggen en trouw te blijven aan onze culturele tradities.’

Diabaté fotografeert sinds 2001 en wordt gezien als de eerste vrouwelijke fotografe in een wereld vol mannelijke Malinese fotografen. In 2002 trad ze als een van de eerste vrouwen toe tot het Centrum voor Training in Fotografie en Promotie in Bamako, dat tot doel heeft fotografen in Mali te professionaliseren. Ze vertelt trots dat ze een voorbeeldfunctie heeft voor de volgende generatie vrouwen en sinds december 2017 is ze de voorzitter van de Vereniging van vrouwelijke fotografen van Mali. Diabaté: ‘Ik vertel de jonge generatie dat je gepassioneerd en vastbesloten moet zijn en bovenal toegewijd om bewustzijn te creëren bij de kijker omtrent aangrijpende onderwerpen’.

INSPIRATIE

Tijdens de COVID-19 pandemie voelde Diabaté zich verloren, maar door de enorme inventiviteit en creativiteit die ze zag van mensen op social media, werd ze geïnspireerd om ook dit onverwachte extreme tijdsbeeld vast te leggen dat niemand voor mogelijk had kunnen houden. In de serie MiroirVide20, oftewel ‘Lege Spiegel 2020’ staat soms een klok afgebeeld, omdat de tijd voor haar gevoel stil stond en ze een enorme leegte ervoer wanneer ze in haar spiegel keek. Omdat ze net als iedereen opgesloten zat werd de ervaring zowel intiem als universeel. Momenteel werkt ze aan een zeer persoonlijke en intieme serie over vrouwenbesnijdenis. Met het Nimissa-project – wat ‘spijt’ betekent in de Bambara-taal – wil Diabaté als kunstenares haar stem laten horen in de strijd tegen besnijdenis, een praktijk die nog steeds wijdverbreid is in Mali. Met haar krachtige beelden wil ze de bevolking bewustmaken van de tragiek van het weg- nemen van dit meest intieme stukje identiteit. In een geïmproviseerde straatstudio, de fotografische omgeving waar ze zo van houdt, fotografeert ze modellen met kartonnen maskers in de vorm van het vrouwelijk geslacht en met rituele lendendoeken. Door het gemeenschappelijke verhaal van deze vrouwen, die er net als de kunstenaar niet voor kozen om een deel van hun identiteit te verliezen, spreekt de serie over een proces van wederopbouw van deze gestolen vrouwelijke identiteit. Met de serie won Diabaté een ereprijs van Museum Quai Branly in Parijs waar de serie binnenkort te zien is. Met zoveel passie en toewijding kijk ik uit naar de fotobiënnale in de Afrikaanse hoofdstad van de fotografie.

Meer columns lezen? Bestel dan hier de losse editie! Wil je op de hoogte blijven van interessante ontwikkelingen in de kunst, meld je dan aan voor onze nieuwsbrief of abonneer je op Tableau Magazine!

Categorieën
2019 Columns

Street art in Senegal en Kenia

Street art is in veel Afrikaanse landen vanzelfsprekend. Kleine winkels zijn versierd met afbeeldingen van hun koopwaar. Scharen zijn kleermakers; hoofden met mooie kapsels zijn kappers; beelden van koeien en kommen melk zijn melkwinkels. Dit geldt bij uitstek voor Dakar, de hoofdstad van Senegal.

Openluchtmuseum

Dakar staat bekend om de street art en de oorsprong daarvan ligt in een sociale beweging in de jaren 80. Als reactie op milieuverontreiniging schilderde de jeugd toen op stadsmuren. Ook nu zijn er sociale en politieke boodschappen te zien. Vooral de wijk ‘Medina’ is een openluchtmuseum voor stedelijke kunst waar de lokale bevolking en toeristen elkaar treffen. In deze arme arbeiderswijk nabij het centrum van Dakar geven tientallen muurschilderingen enorm veel kleur aan de meestal saaie cementmuren. Dit draagt bij aan de bloeiende internationale kunstscene in Dakar.

Street art in de wijk ‘Medina’ Dakar, Senegal (foto: © Aida Grovestins)

Kunst voor iedereen

Mamadou Boye Diallo richtte in 2010 de NGO ‘Yataal Art’ op, wat \’kunst verspreiden\’ betekent in Wolof, de lokale taal. Zijn missie is het promoten en ondersteunen van getalenteerde jonge mensen in de buurt. Daarnaast nodigde hij meer dan honderd kunstenaars van over de hele wereld uit om in zijn wijk te schilderen. Vooral de impact die straatkunst heeft en het enorme bereik maakt hem enthousiast. ‘Street art is voor iedereen, het is gratis en je hoeft niet netjes of opgedoft naar een museum of galerie te gaan. Je komt het gewoon op straat tegen en werkelijk iedereen kan het zien!’ Tevens is het een manier om de historische architectuur van de buurt te behouden. Thema’s als milieu, bedelen, hygiëne en malaria worden via de pronkstukken aan de kaak gesteld. In het begin was het niet altijd gemakkelijk om huiseigenaren te overtuigen om op hun muren te laten schilderen, maar naarmate het project aansloeg, wilden ze niet onderdoen voor hun buren.
Een van de meest recente muurschilderingen is een samenwerking tussen Kouka Ntadi, een Congolese-Franse kunstenaar, en Barkinado Bocoum, een Senegalese kunstenaar. Ntadi schilderde abstracte portretten van Afrikaanse krijgers in zwart-wit en Bocoum voegde felgekleurde portretten toe. Ntadi deelt graag de buurt met de commerciële kunstenaars van de kappers- en melkwinkels. Hij zegt: ‘In Afrika is er niet echt een grens. Het is niet zoals in Europa of de VS waar snobisme heerst over kunst. Hier word je er niet op aangekeken als je als kunstenaar ook marketing ontwerpen maakt.’

Street art is voor iedereen en het is gratis. Je komt het gewoon op straat tegen en werkelijk iedereen kan het zien!

Street art Barkinado Bocoum en Kouka Ntadi Dakar Senegal © Aida Grovestins

Kritische blik

Bocoum vertelt over de impact van street art: ‘Buurtbewoners zijn trots op hun muurschilderingen. Plekken die eerst vervuild waren of waar mensen urineerden zijn veranderd in ontmoetingsplekken waar men samenkomt en thee drinkt. Daarnaast ontstaat er discussie over de afbeeldingen, zodoende is het een plek van bewustzijn en genereert het een kritische blik.’
Grote muren beschilderen is altijd een droom van Bocoum geweest. Zijn leven was niet gemakkelijk: ‘Mijn ouders steunden mij niet om kunstenaar te worden, dus vertrok ik alleen naar Dakar en huurde een mini kamertje met alleen een bed en een stoel. Ik werkte de klok rond en tekende op A4tjes en plakte die aan elkaar om een groot kunstwerk te creëren. Mijn droom was grote kunstwerken te maken zodat je niet om mijn boodschap heen kunt. Ik gebruik nog steeds een collage techniek waardoor je wordt gedwongen om vanuit verschillende perspectieven te kijken.’ Alle verschillende invalshoeken staan symbool voor het idee dat de waarheid uit meerdere perspectieven bestaat. ‘Iedereen heeft verschillende emoties en kanten, dus laat je niet verleiden tot het beeld dat iemand van zichzelf schetst op social media, dat is slechts één perspectief. Mijn werk is een oproep tot een kritische blik!’

Street art in Dakar, Senegal. Foto: Aida Grovestins

Trots

In de sloppenwijk Kibera in Nairobi runt Steve Kyenze het Kibera Graffiti Center. Hij was een bekende drugshandelaar en gangster die zijn leven heeft gebeterd. Kyenze’s ouders overleden toen hij jong was, waardoor hij met school stopte en op straat belandde. Hij leed honger, wat hem vatbaar maakte voor het criminele circuit en daarnaast gebruikte hij harddrugs om te ontsnappen aan zijn leven. 2012 was een keerpunt. Hij zag in dat een misdaad tegen één persoon een misdaad tegen allen is. Hij besefte dat hij met zijn criminele acties veel pijn en verdriet had veroorzaakt en probeert nu zijn samenleving te helpen als kunstenaar. Kyenze: ‘Mijn verleden is lang en donker, maar kunst heeft mij geholpen dat te overwinnen. Van gangster tot mentor, van crimineel tot maatschappelijk leider, dat is de kracht van kunst.‘

Steve Kyenze Kibera Graffiti Center Nairobi

In veel jeugd die hij begeleidt herkent hij een versie van zijn eigen verhaal. Ze hebben vaak niets om handen, een gebrek aan vaardigheden en inkomen en daarnaast is er politie-intimidatie in de sloppenwijk. Deze factoren leiden vaak tot criminaliteit. ‘Mijn missie is dat we met trots praten over de kwetsbare jongeren uit de sloppenwijk door ze in verband te brengen met creativiteit. Bij de meeste graffiti betrekken we dan ook kinderen, omdat het hen zelfvertrouwen en trots geeft.’
Veel Kibera street art gaat over vrede en liefde want dat is een groot probleem in de sloppenwijken waar tribalisme en geweld heerst; anderen gaan over mensenrechten, buitengerechtelijke executies, maar ook over de schoonheid en diversiteit in Kenia. Kibera street art is iconisch geworden door social media. ‘We worden altijd in verband gebracht met pleiten voor vrede en mensenrechten. Dit betekent dat onze boodschap goed is overgebracht’, vertelt Kyenze met een glimlach.
Barkinado Bocoum en Steve Kyenze zijn beide kritisch op zichzelf en proberen middels street art een groot publiek uit te dagen om de blik op de wereld te heroverwegen.

Street Art Kibera, Nairobi door Masaai Mbili. Foto: Masaai Mbili

Rosalie van Deursen (1973) is kunsthistorica en eerstegraads docent. Ze organiseert kunstreizen naar Afrikaanse steden en biënnales, schrijft over hedendaagse Afrikaanse kunst en organiseert tentoonstellingen, lezingen, workshops en rondleidingen. In 2021 start ze een online kunstacademie voor maatschappijkritische jonge hedendaagse Afrikaanse kunstenaars.
Meer informatie www.urbanafricans.com.

Categorieën
2020 Columns

Art of Africa: bevrijding van de geest

Twee van mijn favoriete kunstenaressen zijn geselecteerd om hun werk te laten zien in Dakar. Beiden zetten hun eigen leefwereld en ervaringen om in universele thema’s die soms ongemakkelijk dichtbij komen in de beleving van de toeschouwer.

Kracht en kwetsbaarheid

De Oegandese Immy Mali heeft net twee jaar als artist in residence erop zitten aan de Rijksakademie in Amsterdam. Om de Oegandese samenleving te onderzoeken, verkent ze haar eigen geschiedenis en creëert een archief van zichzelf. Thema’s die ze aansnijdt zijn identiteit, kwetsbaarheid en menselijke veerkracht.
In 2017 begon Immy brieven aan haar jongere zelf te schrijven om te onderzoeken waarom haar kunstwerken steeds gaan over kracht en kwetsbaarheid. Ze schrijft over herinneringen aan haar kindertijd, zoals de liedjes die ze zong op school en de spelletjes op het schoolplein. Onbewust schetst ze een tijdsbeeld. Want waarom zongen ze liedjes over slavernij en ‘het zwarte schaap lied’? Waarom werden ze geslagen als ze geen Engels spraken maar een van onze Oegandese moedertalen? In de brieven komen deze persoonlijke onderwerpen aan de orde die samen de collectieve geschiedenis vormen van het postkoloniale Oeganda.
Intieme momenten

Immy Mali maakt daarnaast grote interactieve installaties binnen het project Letters to my childhood (2017- tot nu); zoals de spinvormige kaptafel die op de Rijksakademie te zien was. Een plek waar iedereen een moment heeft met zichzelf in de spiegel en tegelijkertijd een inkijkje krijgt in de gedachten en herinneringen van de jonge Immy Mali. ‘Het zijn soms confronterende verhalen over mijn jeugd in Oeganda, familie drama`s, racisme en mijn ervaringen als kunstenaar.’

Op de achtergrond hangt een grote handgemaakte poster met persoonlijke aantekeningen over de kinderjaren. De vorm is gebaseerd op het spel ‘Kasonko’, dat een beetje lijkt op hinkelen. Tijdens het maken realiseerde Mali zich dat veel herinneringen wazig zijn of misschien zelfs wel fictief. Wat in ieder geval een grote impact heeft gehad op haar jeugd is het feit dat ze een prothese moest dragen omdat haar been niet goed groeide. Daardoor kon ze vaak niet meespelen met de andere kinderen. ‘Maar hinkelen kon ik als de beste: hoppen op mijn goede been. Mijn kwetsbaarheid werd mijn kracht, mijn prothese was onderdeel van mijn fantasiewereld en gaf mij extra buitenaardse krachten, zo vertelde ik mijzelf’.

Immy Mali, Letters to my Childhood, 2019 

Ontheemding

Ook het werk van de Keniaanse Syowia Kyambi is te zien op de Dak’Art 2020 biënnale. Als multimedia en performance kunstenaar onderzoekt ze begrippen als ontheemding, herinneringen, kwetsbaarheid en verwarring. Thema’s die herkenbaar zijn in de snel veranderende Afrikaanse samenlevingen. Kyambi roept met haar werk vragen op als: wat is identiteit in relatie tot plaats, geschiedenis en zelfacceptatie?

De geschiedenis en de effecten ervan op het heden spelen ook een zeer belangrijke rol in een van de werken van Syowia Kyambi. In de installatie en fysieke uitvoering getiteld Fracture (I)(2015), gebruikt ze Rose als hoofdpersonage, een vrouw die door twijfel wordt gekweld. Ze weet niet meer waar ze thuishoort en is niet in staat om met zichzelf om te gaan, noch in de context van de landelijke Keniaanse traditie noch in de stedelijke moderniteit.

Effecten van het verleden op het heden

Tijdens de performance probeert Rose het perfecte moderne leven te leiden. Ze maakt zich klaar voor haar werkdag, maar stort steeds letterlijk in. Ze rouwt om het verleden en probeert gebroken potten en vazen weer in elkaar te zetten die verloren cultuur, praktijk en mensen vertegenwoordigen. Ze struikelt over de overblijfselen van haar vroegere zelf en haar dilemma wordt pas opgelost als ze haar verlies onder ogen ziet en de rol opgeeft die ze voor zichzelf heeft gecreëerd. Kyambi:‘Een deel van het werk heeft te maken met de koloniale geschiedenis en het herkennen van het geweld en een deel ervan met zelfdestructie en het accepteren van de situatie zoals die is. Het erkennen van vernietiging is een zeer belangrijke stap in het genezingsproces. Als je je geschiedenis begrijpt, begrijp je de huidige relaties en omstandigheden beter.’

Syowia Kyambi, Performance Fracture I, 2015 

Oproep tot actie

De thema’s waar Immy Mali en Syowia Kyambi onderzoek naar doen, zijn diep geworteld in de hedendaagse Afrikaanse context. Vanuit persoonlijk creatief vuur richten ze zich op confrontatie en verwarring, waarmee ze dialoog en bewustzijn creëren. Ik ben benieuwd wat zij en andere kunstenaars laten zien op de biënnale in Dak’Art 2020. Deze west Afrikaanse biennale vormt een mooie opmaat naar de Kampala Biënnale in Oeganda waar men wordt uitgedaagd in te zien hoe beeldende kunst nodig is om van gedachten te veranderen, om tot actie te komen!