Column Kunst & Keuring: Alle armi, oftewel alarm, naar de wapens!!

Door

Edel van Utenhove Tableau Magazine Kanonnen
Een stel bronzen kanonnen door Cornelius Ouderogge,1649. Foto: Peter Finer, Antique Arms and Armour London.

‘Alle armi, oftewel alarm, naar de wapens!!’ Dat was de kreet die gebruikt werd wanneer de noodklokken gingen luiden. De mannen grepen hun wapens en stonden paraat. Het geeft aan hoe onze taal en ons leven gekleurd wordt door rampspoed en verdediging, door de eeuwen heen.

Interessant genoeg komen er veel creatieve ideeën voort uit ons destructieve brein. De grootste vernieuwingen en uitvindingen werden gedaan bij oorlogsvoeringen. Vervolgens werden deze toegepast in ons dagelijks leven. De uitvinding van voedsel in blik in de Napoleontische tijd bijvoorbeeld, zodat het lang houdbaar bleef en meegenomen kon worden tijdens de oorlogen. Zo ook de plastische chirurgie die ontwikkeld werd tijdens de Eerste Wereldoorlog om verminkingen te cacheren. De eerste ‘drones’ waren ballonnen waarvan het prototype al in de 19e eeuw ontwikkeld was voor militair gebruik.

De klokkentoren was een van de eerste radar- en waarschuwingssystemen. In de middeleeuwen luidden klokken zowel als tijdsaanduiding, als bij onraad of ceremoniële bijeenkomsten. Het nam een centrale rol in de samenleving in en bepaalde het dagelijks ritme. Ook vandaag de dag nog geven de klanken regelmaat en kleur aan ons straatbeeld. De klokkengieterijen produceerden naast klokken en bellen ook vijzels en kanonnen. Het gieten was een hele kunst. Er moest een mal gemaakt worden waarin het vloeibare brons werd gegoten. Het proces verliep volgens de zogenaamde Cire Perdu methode. Het model in was werd door een contramal van leem omgeven en verstevigd. Vervolgens werd de gietvorm verhit zodat de was eruit kon lopen. De ontstane holte werd daarna met brons opgevuld. Het brons bestond uit een legering van 76-80% koper en 20-24% tin, ook wel klokspijs genoemd. Een ideale legering die niet onderhevig was aan corrosie. Na het gieten moest het object rustig afkoelen zodat er geen scheuren konden ontstaan. Daarna volgde de polijsting. Belangrijke klokken kregen ook een eigen naam, net zoals belangrijke kanonnen. De Dulle Griet in Gent is daar een beroemd voorbeeld van.

De Gloeyende Oven

Nederland kent een rijke historie van klokken- en kanonnengieters. Een beroemd geslacht was de familie Ouderogge, werkzaam te Rotterdam, Amsterdam en Den Haag. Drie generaties lang vervaardigden zij klokken, kanonnen en ander klein bronswerk. Cornelius Ouderogge (1599-1672) en zijn broer Dirk (1600-1649) zetten de gieterij van hun vader Jan Cornelisz Ouderogge (1573-1625) voort. Jan Cornelisz was aanvankelijk begonnen in Amsterdam waar hij de Admiraliteit voorzag van kanonnen. Al snel werd hij gevraagd om naar Rotterdam te komen naar de Admiraliteit op de Maze.

Hij richtte zijn atelier op in het pand van de ‘Gloeyende Oven’ van waaruit hij de Admiraliteit voorzag van kanonnen en ander gietwerk. Ook de grote klok van de Laurenskerk en het beeld van Erasmus komen uit zijn atelier. Met enige regelmaat kom ik bij mijn taxatiebezoeken kanonnen, al dan niet op affuit, of lantaka’s (kleine scheepskanonnen) tegen. Ze staan dan als decoratie opgesteld en gaan meestal van generatie naar generatie. Een staaltje van imposant en tijdloos bronswerk met een prachtig ongeëvenaard patina.

Nederland kent een rijke historie van klokken- en kanonnengieters, waaronder drie generaties van de beroemde familie Ouderogge

Saluutschoten

Tijdens mijn bezoek aan Londen tijdens de Classic Week werd ik getroffen door de fraaie etalage van Peter Finer, gespecialiseerd in wapens en wapenuitrustingen. Er was een paar prachtige saluutkanonnen opgesteld van Cornelius Oudenrogge uit 1649. Dit type kanon behoorde toe aan de Commandanten van de Marine, in dit geval Johan van Gennep uit Den Haag en Gorinchem. Het familiewapen in de vorm van een tulp is meegegoten. Dergelijke kanonnen zijn een zeldzaamheid. De signatuur is aangebracht op de kulasband, een smalle richel aan het begin van de loop. De datering is groots te zien in een banier. Een fraai staaltje gietwerk met verfijnde detaillering zoals het acanthusblad en de dolfijngrepen. Een vergelijkbaar paar bevindt zich in het Rijkmuseum en behoorde toe aan de Friese familie Van Haersma. Deze kanonnen werden gebruikt voor saluutschoten en bij feestelijke gelegenheden. Bij saluutschoten wordt dan ook alleen kruit afgevuurd en geen munitie. Tevens is er een protocol opgesteld omtrent het afvuren. We zagen het uitgebreid terug aan het Britse hof bij de begrafenis van Queen Elisabeth en de kroning van Charles. Über Geld redet man nicht bij de aanschaf van een dergelijk prachtig stel. Maar ach, om met de schrijver Oliver Wendell Holmes (1809-1984) te spreken: The Sound of a kiss is not so loud as that of a cannon, but its echo lasts a deal longer.

Edel van Utenhove is oprichter van Noble House Valuation, een onafhankelijk taxatie- en adviesbureau voor kunst, antiek en inboedel. Sinds 2008 biedt ze taxaties aan voor verzekering, successie of onderlinge verdeling. Tevens geeft ze advies bij aan- en verkoop van kunst en antiek. 

Meer lezen? Neem een abonnement of koop een losse editie in de winkel.

Lees meer ...