Column Kunst & Keuring: Batikkunst

Door

Edel van Utenhove Batik
Gebatikte beddensprei, 1873, Semarang, Java

Soms verlang ik terug naar de goede oude tijd met zijn prachtige gebruiken. Zo stuitte ik bij een taxatiebezoek op een uniek en fraai huwelijkscadeau: een bijzondere Indo-Europese beddensprei uit het derde kwart van de 19e eeuw. Het doek is in een fantastische conditie en heeft een prachtig kleurenpalet. Een exotisch huwelijkscadeau van een dergelijke kwaliteit laat de status en aanzien van de familie zien.

Het centrale ovale medaillon verraadt de geschiedenis en geeft inzicht in de herkomst. Tegen de zwarte achtergrond lijken de datum 19 november 1873 en de initialen O.v.N.t.P. en L.v.G.v.O. bijna een soort lakwerk imitatie. Deze initialen staan voor de echtelieden Otto van Nispen tot Pannerden en Louise Grotenhuis van Onstein die in Boxmeer in 1873 in het huwelijk traden. Ter ere van deze gebeurtenis ontvingen ze een speciaal voor hen gebatikte beddensprei uit voormalig Nederlands-Indië. Een traditioneel huwelijkscadeau terug te voeren op een Indiase Palembore (beddensprei) van de coromandelse sits uit de VOC-periode.

Tekenen met was

Bij de traditionele eeuwenoude batikkunst wordt een tekening met was aangebracht op het doek. Deze tekening wordt aan beide zijden handmatig aangebracht met een canting (tjanting) of was-pen met een klein reservoir voor de vloeibare was. De benaming voor deze uitsparingstechniek is Batik Tulis, met de hand in was getekend. Hiernaast bestaat er ook een goedkope variant, Batik Cap (tjap) genaamd, waarbij gebruik wordt gemaakt van roodkoperen stempels. Na het opbrengen van de was wordt de doek gekleurd in verschillende verfbaden met natuurlijke verfstoffen zoals Indigo-blauw (afkomstig van de gefermenteerde bladeren van de Indigofera tinctoria) en Mengkudu-rood (van de wortel van de Morinda citrifolia of Indische moerbei). De Javaanse batikkunst kwam tot bloei in de centraal gelegen Vorstenlanden Yogyakarta en Surakarta (Solo), maar ook aan de Javaanse noordkust, de Pesisir (in steden als Cirebon, Lasem, Pekalongan en Semarang). De hier afgebeelde doek kan worden toegeschreven aan een batikkerij in Semarang.

Pas vanaf het midden van de 19e eeuw ontstonden in deze stad ook ‘Europeesche’ batikkerijen, opgericht door Europese en Indo-Europese (Indische) batikonderneemsters. Deze onafhankelijke onderneemsters batikten niet zelf, maar namen inheemse batiksters (pembatiks) in dienst, veelal Javaanse en Indo-Chinese vrouwen. In deze ateliers vond een vermenging van culturen plaats met Javaanse, Chinese en Europese invloeden, de kern van deze hybride batikkunst in de voormalige kolonie Nederlands-Indië.

Multiculturele symboliek

De sprei is gemaakt van de fijnste primissima katoen (what’s in a name) waarop natuurlijke verfstoffen zijn aangebracht. Het doek laat een kleurig tableau zien, als een soort patchwork gelegd. Hierin worden genrevoorstellingen afgebeeld met diverse figuren uit het Javaanse wajang schimmenspel, naast feestelijk gedekte tafels en een feestelijke optocht met musicerende Javanen. Op het eerste gezicht oogt alles Javaans maar bij nader inzicht blijken verschillende invloeden met elkaar gemengd. Het gebruik van olielampen, de mooie sierrand en de lauwerkrans in het medaillon zijn duidelijk van Europese oorsprong. Het drakendecor dat als een border om de blokken heen loopt is daarentegen Chinees. Naast de Wajangpoppen is ook het gebruik van Naga’s duidelijk Javaans. De Naga’s functioneren als beschermende symboliek. Kortom een versmelting van verschillende culturen die een goede weergave geven van de multiculturele samenleving in die periode in Nederlands-Indië.

Onlangs verscheen een mooi boek van batik-expert Kees de Ruiter over Indo-Europese batik en de Art Nouveau in Nederlands-Indië aan de hand van de Veronica Warnars Collectie 1850-1950, waarin de techniek en periode inzichtelijk gemaakt worden. En terecht, deze vorm van cultureel erfgoed verdient het om aandacht te krijgen! Deze bijzondere beddensprei is tien jaar geleden verkocht op een veiling in Nederland. Er werd destijds al stevig op geboden. Het doek trok internationale aandacht. De hoogste richtprijs van 7.000 euro werd ruim verviervoudigd en uiteindelijk afgehamerd als zijnde het hoogste bedrag dat ooit op een veiling gerealiseerd werd voor een antiek gebatikte doek wereldwijd. Geen wonder want het doek bezit museale kwaliteit en kan als het ware gezien worden als de Haute Couture van de beddenspreien van de antieke Batik textilia. Kon je het maar dragen!

Meer lezen? Neem een abonnement of koop een losse editie in de winkel.

Edel van Utenhove is oprichter van Noble House Valuation, een onafhankelijk taxatie- en adviesbureau voor kunst, antiek en inboedel. Sinds 2008 biedt ze taxaties aan voor verzekering, successie of onderlinge verdeling. Tevens geeft ze advies bij aan- en verkoop van kunst en antiek. 

Lees meer ...

Amsterdam Art Week Martina Halsema Tableau Magazine

Amsterdam Art Week

De 12e editie van Amsterdam Art Week staat voor de deur. Van 29 mei tot 2 juni 2024 staat Amsterdam volledig in het teken van hedendaagse kunst, met meer dan 300 kunstenaars die hun werk tonen op meer dan 70 locaties

Lees verder »