Een vrijdagmiddag eind september 2022. In gesprek met schrijver Arthur Japin, regisseur Michiel van Erp en fotograaf Erwin Olaf, die ontvangt in zijn studio in Amsterdam. Drie grootheden met een vergelijkbare staat van dienst, elk in hun eigen vak. Sinds enige tijd zijn ze verbonden door Japins boek Een schitterend gebrek, dat dit jaar wordt verfilmd.
Met z’n drieën zijn ze eigenlijk niet eerder bij elkaar geweest, maar daar merk je niets van. Er is duidelijk een goede chemie in dit trio. Als vanzelf ontstaat een geanimeerd gesprek over het boek, de film, het vak en het leven zelf. Met veel humor en wederzijdse bewondering voor elkaars werk ontvouwt zich een mooie middag met een verrassend einde.
Wie zich even in het werk van de drie verdiept, ziet al snel een verwantschap in thematiek. Alledrie hebben ze een liefde voor buitenstaanders, figuren die anders zijn of iets te overwinnen hebben, die zich ondanks tegenslag staande houden en hun weg vinden in het leven. Dat is ook het onderwerp van Een schitterend gebrek, de meest bekende roman van Japin, waarin Galatea misvormd raakt en daardoor haar grote liefde verliest. Zij kiest haar eigen pad en weet haar gebrek in te zetten als een kracht. Door een sluier te dragen wordt zij niet langer aangestaard uit verbijstering, maar nagekeken uit nieuwsgierigheid en door velen begeerd.
DE DAGBOEKEN VAN CASANOVA
Het verhaal speelt in de 19e eeuw en vindt zijn oorsprong in de dagboeken van Casanova. Gevraagd naar de aanleiding voor het boek toont Arthur Japin zich meteen een meeslepend verteller. ‘Toen ik heel lang geleden met mijn partner Lex naar Venetië ging, ik was 25 of 26, nam ik een paar dagboekdelen mee van Casanova, de memoires. En meteen in het eerste deel – dacht ik – vertelt hij dat hij Lucia ontmoet en verliefd wordt en dat hij van zijn priesterstudie afziet want hij wil haar hebben. En zij is nog veel te jong. Ze wil eigenlijk niet. Enfin een grote liefde voor allebei en hij belooft terug te komen met Pasen. Maar als hij terug komt is ze weg en hij is zo diep teleurgesteld – dat maakt het zo interessant want daardoor is hij volgens mij de man geworden zoals we hem kennen – zo diep geschokt en zo vol pijn dat hij nooit meer zijn hart wil geven aan iemand. Daarna komen alle andere liefdes en in deel drie of vier van de dagboeken reist hij in dienst van Frankrijk naar Nederland. Hij is hier in Amsterdam met zijn vriend Rijgerbos, gaat naar een bordeel en daar werkt ze, zijn Lucia. En het intrigerende is – en dat is denk ik waarom het zo in mijn hoofd bleef – dat hij er helemaal niets over vertelt, niet hoe haar leven is of wat ze heeft gedaan. Hij zegt alleen maar dat ze verminkt is geraakt en dat ze afschuwelijk is om te zien. Dat is alles. Het liet me met zoveel vragen achter dat ik meer van haar wilde weten: hoe is ze mismaakt geraakt en waarom is ze weggegaan. Hoe was haar leven? Over hem is heel veel te vinden. Over haar heel weinig. Maar er is wel veel over prostitutie in die tijd, over de bordelen, over hoe vrouwen werden genoemd. Over de steegjes waar ze het handwerk verrichtten, dat is allemaal bekend.’
Met die informatie bouwde Japin het verhaal op. Zijn personages denkt hij nooit helemaal uit, maar vult hij tijdens het schrijven in, om ook zelf nieuwsgierig te blijven naar hoe het hen vergaat. ‘Ik heb als grote lijn het leven van de persoon, daar hou ik me aan vast. Maar ik ben altijd op zoek naar de emotie, naar de zoektocht daaronder. Hoe vind je weer hoop en waar ben je gestruikeld. Hoe ben je weer opgekrabbeld. Daar heb ik echt geen enkel idee van vooraf. […] Ik verzamel zoveel mogelijk feiten van hoe mensen leefden in die tijd. En dan is het eigenlijk zoals een acteur die zijn rol kent en kan improviseren.’
EEN SCHITTEREND GEBREK, DE FILM
Zoals het dagboek van Casanova Arthur Japin inspireerde zo spoorde het boek van Japin Erwin Olaf aan. ’Ik had het gelezen en zag meteen een film voor me. En ik wilde toen nog graag een speelfilm maken. Ik wilde de lat wat hoger leggen. De fotografie, dat beheers ik, maar film dat is iets nieuws. Het is technisch gezien zeer uitdagend, je werkt in een groep. Het is echt een ander vak. Dit boek triggerde de wens om een film te maken enorm. Ook door de thematiek van Galatea – use your defects – dat speelt in mijn hele carrière een rol. Dat gesluierde zit ook in Chessmen bijvoorbeeld, en in Blacks. Er zijn veel series waarin ik mensen zonder hoofd laat zien, zonder identiteit.’
Japin had al meerdere verzoeken gekregen voor het verfilmen van het boek Een schitterend gebrek. ‘Stephen Fry had de rechten maar kreeg de financiering niet rond. Ook in Nederland waren er mensen die het wilden verfilmen, maar ik deed het nooit. En toen zei Erwin het en ik dacht ja, dat klopt.’ Er kwam een scenario en ze vonden een producent, maar uiteindelijk moest Erwin Olaf het los laten. Na een intensieve werkperiode voor de fotoserie Palm Springs (2018), merkte hij dat het door zijn longemfyseem fysiek te zwaar zou worden om een speelfilm te draaien.
Hoe nu verder? Michiel van Erp was op dat moment bezig met een documentaire over Erwin Olaf. Olaf zag in hem een goede opvolger. En Van Erp nam het graag aan. ‘Toen ik hoorde dat jij Een schitterend gebrek ging maken, dacht ik: waarom heb ik dat zelf niet bedacht?’ De film viel bij hem dus op zijn plek. Inmiddels zijn de laatste opnamen voltooid. De première zal ergens in 2023 zijn.
AANPASSEN
Michiel van Erp: ‘We zitten nu midden in de montage. Soms zetten we dingen in een andere volgorde dan in het scenario. Heen en weer tussen heden en verleden, wat weet de kijker wel en het personage niet. Daar kun je allemaal mee schuiven, in die fase zijn we nu. Ik ben super enthousiast. Ik heb er echt met veel plezier aan gewerkt.’
Net als Japin houdt Van Erp graag dingen open tijdens het werkproces, ook op de set. ‘Er zijn regisseurs die alles heel gedetailleerd uitwerken in een storyboard en dat dan uitvoeren, maar dat werkt voor mij niet. Ik vind het juist fijn als een acteur op de set komt en ineens zegt: ik snap het eigenlijk niet, ik kan toch veel beter zo reageren? Er ontstaan ter plekke dingen. Of een acteur doet iets waar ik zelf nooit aan had gedacht, dat is juist leuk eraan. Je moet voortdurend oplossingen bedenken.’
Literatuur, fotografie, film, het zijn echt andere disciplines en misschien uit zich dat wel het meest in de samenwerking. Japin creëert zijn personages alleen op zijn schrijverskamer en roept met woorden een eigen wereld op. De fotograaf ensceneert met modellen zijn ideale beeld in de studio (of daarbuiten) en de regisseur brengt in dialoog met acteurs en techniek een verhaal tot leven. Erwin Olaf: ‘Toen ik de serie Ramses van Michiel had gezien realiseerde ik me dat het een heel andere manier van kijken is dan wat ik doe, het is heel visueel ook, maar echt vanuit het acteren.’
Van Erp: ‘Ik denk dat Erwin zijn modellen heel goed regisseert, hij weet precies waar ze moeten staan, hoe hij ze in beeld wil vastleggen. Maar acteurs begeleiden is echt een heel ander ding.’
Japin: ‘Zoals ik Michiel bezig heb gezien van ’s ochtends vroeg tot midden in de nacht met dezelfde energie en vrolijkheid. Ik ben nog nooit op een set geweest waar iedereen zo vrolijk, krachtig en doorzettend was. En dat moet ook, maar ik begrijp niet waar je het vandaan haalt dag in dag uit.’
Van Erp: ‘Het is een groep van zestig man. Als ik daar chagrijnig rondloop hoe kan ik dan van hen verwachten dat ze hun best doen? Dus ik ben heel motiverend bezig. Ondertussen weet ik heel goed wat ik doe natuurlijk.’
THEATRAAL DENKEN
Olaf zag in Michiel van Erp een goede opvolger omdat hij erg onder de indruk was van de serie Ramses. ‘In Ramses zie je echt de kwaliteit van zijn werk. Met beperkte middelen heeft ie Amsterdam heel mooi neergezet. Door gebruik van een kleine scherptediepte is de stad erg aanwezig, terwijl je er nauwelijks iets van ziet. Als je een groot plein nodig hebt en je kunt dat qua budget niet huren dan moet je een oplossing weten. Michiel kan dat. En hij is goed in details.’
Van Erp: In Venetië gingen soms locaties niet door en dan moet je aanpassen. Het werd steeds vaker: dit kan ook binnen. In de film voel je voortdurend die stad, maar je ziet m heel weinig in beeld. Een keer de kade en een keer de skyline, dat is het.’
Japin: ‘ik denk dat dat vooral jouw kwaliteit is – naast het goede omgaan met de acteurs – dat je theatraal denkt.’
Van Erp: ’Ik probeer altijd alles toch een beetje op te tillen. Ik kom natuurlijk uit de documentaire en het realisme. Maar, wat ik bij de documentaires veel deed, als ik bijvoorbeeld bij een vereniging ging filmen, dan plakte ik daar allemaal karakters op. Met die blik keek ik dan naar de mensen, alsof ze allemaal in een stuk van Tsjechov zaten. En als je dat heel consequent volhoudt, dan gaat de kijker daarin mee, dan klopt dat. Het is een beetje larger than life. Je wilt het zo vertellen dat je een beetje in die karakters zit, in plaats van dat je er tegenaan kijkt.’
Olaf: ‘Maar dat is echt jouw manier. Voor mij is het mysterie juist als je er tegenaan kijkt van buitenaf.’
SAMENWERKEN
Zo weten zij eigenlijk perfect elkaars sterke punten en de onderlinge verschillen te benoemen. Maar voor de film bleef ieder bij zijn eigen metier. Van Erp: ‘Arthur is op de set geweest. En ik heb hem het script gestuurd. Er was maar een scène waar hij twijfels bij had, dat is aangepast. En Erwin had helemaal niet de behoefte om mij te sturen. Dat zou ook niet werken, ik kan alleen iets maken vanuit mezelf. Maar ik had wel zijn opzet en moodboards bekeken en met name hoe hij over licht spreekt en dat heb ik natuurlijk wel in me laten dalen. Maar tijdens het draaien is er nooit een moment geweest dat ik aan Erwin dacht.’
Olaf zelf maakte foto’s op de set. Portretten van de hoofdrolspelers en een stilleven. Ook daarin was hij beperkt, want hij had in Venetië willen fotograferen maar mocht niet reizen. Maar soms kan de beperking een kracht zijn merkte Olaf dit jaar. ‘De serie Dance in close-up met Hans van Manen, in de studio met alleen een grijs achtergrond rolletje helemaal terug naar de basics, dat was ook wel weer geweldig.’ Een grotere fotoserie op basis van de roman was in elk geval geen optie. ‘Nee, ik zag het altijd als een film voor me. Wat het wel ook zou kunnen zijn: een opera. Het heeft echt alles in zich voor een opera.’
Die opmerking verbaast Japin niet. ‘De meeste van mijn boeken kunnen wel opera worden. De zwarte met het witte hart is opgevoerd als Kwasi & Kwame. En De overgave is echt als opera idee ontstaan.’
Erwin Olaf tegen Japin: ‘Maar ik vind jou ook wel opera. Kun jij een libretto schrijven?’
Japin: ‘Dat heb ik gedaan voor Kwasi & Kwame. Dus ja opera, ik zie niets geks in die combinatie.’
Olaf: ‘Ik zou graag een keer opera willen doen. Het is wel echt een ander vak, maar het zijn wel ensceneringen ook. Ik zou dat heel erg leuk vinden.’
De andere heren zien het wel voor zich. Alledrie beginnen ze te glimmen bij het idee. Een opera! Ter plekke wordt een nieuw project geboren: samen een opera maken. Misschien van het volgende boek? Het verhaal leent zich er wel voor denkt Japin en hij begint te vertellen.
© Tableaumagazine, november 2022.
Dit gesprek vond plaats op vrijdag 30 september 2022
Een schitterend gebrek is een internationale film is, geproduceerd door Kaap Holland Film en komt in 2024 uit onder de internationale titel ‘A Beautiful Imperfection’. Met o.a. Dar Zuzovsky, Jonah Hauer-King, Ruth Becquart, Gaia Bermani Amaral, Maarten Heijmans, en Sam Hazeldine.
