Kunstoase Zeeuws-Vlaanderen 

Het is de uiterste hoek van Nederland en lastig te bereiken. Er rijdt geen trein, en ook de bussen zijn dun bezaaid: Zeeuws-Vlaanderen. Maar er is zee en strand en sinds kort ook meer kunst. 

Toen ik er opgroeide was de veerboot nog de gangbare route naar de rest van Nederland.  Een route die overigens nog steeds wordt gemist, zo bleek uit een eerste verkennend onderzoek van Renzo Martens in het Zeeuws-Vlaanderen van nu. De pont, met het broodje kroket en de gezelligheid aan boord wordt nog steeds gemist. In plaats daarvan is er nu een lange tunnel, pas sinds kort zonder tol. Maar de tunnel ligt in het midden en vanuit het oosten of westen ben je met OV dus niet sneller. Terneuzen en omstreken echter varen er wel bij. 

Het stadhuis van Terneuzen was in de kunstwereld tot nu toe vooral bekend als brutalistische architectuurparel. Het is gebouwd tussen 1963 en 1972 naar een ontwerp van architectenbureau Van de Broek en Bakema en staat een rand van de dijk met uitzicht op de Westerschelde. Sinds vorig jaar is het een rijksmomunent, opgenomen in de lijst Post 65 van moderne monumenten. 

Ook sinds vorig jaar is het stadhuis de thuishaven van Artbase. Artbase is een tijdelijk project dat onderzoekt of een platform voor hedendaagse kunst in Zeeuws-Vlaanderen haalbaar is. Drie jaar lang organiseert Cahty Jacob er tentoonstellingen en events.  

Jacob werkte zestien jaar lang bij museum Boijmans Van Beuningen en op zoek naar een nieuwe uitdaging kwam dit voorbij: het Mondriaanfonds wilde meer geld besteden aan regio’s buiten de Randstad, op een constructieve manier, niet alleen via projecten. De provincie Zeeland wilde ook meer en daaruit ontstond de vraag: zou het mogelijk zijn in Terneuzen een plek te creëren voor hedendaagse kunst, voor lokaal publiek maar met een internationale uitstraling. Met die opdracht ging Jacob aan de slag. ‘Ik merkte dat er een enorme vraag was vanuit de kunst en vanuit het publiek. Het programma is hier wel anders dan in de Randstad, meer lokaal.’ Zij neemt haar ervaring uit de museumwereld mee en vertaalt dat naar een regionale instelling. Alle medewerkers hebben roots in de regio en ook leveranciers (drukkers, transport) komen hier vandaan. Het doel is immers dat het ook werkgelegenheid verschaft. 

Een collectie opbouwen heeft in deze fase volgens Jacob nog geen zin, maar er blijkt al wat aanwezig te zijn in de buurt: De Vleeshal in Middelburg organiseert niet alleen tentoonstellingen maar heeft ook een eigen collectie. Omdat ze daar zelf geen ruimte voor hadden is die 15 jaar lang ondergebracht in het MUHKA in Antwerpen. Deze zomer is de verzameling in Zeeland te zien, o.a. in Terneuzen. Zo probeert Jacobs verschillende netwerken aan elkaar te knopen. Dat van haarzelf met publiek dat van buiten de regio komt kijken en het lokale zoals De Viervaart in Groede, verschillende streekmusea en het project van Renzo Martens in Terneuzen. 

‘Ik merk dat het publiek komt voor projecten die een link hebben met de regio, of voor kunstenaars die hun wortels daar hebben; als dat er niet is, is er minder belangstelling.’ Ook onderwerpen als landschap, polder en Schelde trekken bezoekers. Alles wat daarvan los staat minder. Voor conclusies is het nu nog te vroeg, maar het idee is om na drie jaar onderdeel te worden van een nieuwe cultuurplan periode en dan definitief voet aan de grond te krijgen. 

Intussen werkte ook Renzo Martens aan een nieuwe locatie voor kunst in Terneuzen. Na zijn initiatief in Congo om met de lokale bevolking een kunstcentrum op te zetten, wil hij nu op dezelfde manier in Zeeuws-Vlaanderen opbouwen, de plek waar hij zelf opgroeide. Met, voor en door inwoners uit de regio. Een eerste fase startte afgelopen december met een workshop op scholen, waarvan de resultaten te zien waren bij Nesse, een nieuwe broedplaats op het industrieterrein aan de Haarmanweg. In ‘Leren, graven, bouwen, fantaseerden scholieren over de toekomst van Zeeuws-Vlaanderen en hoe een plek voor kunst eruit zou kunnen zien. Met hun ideeën, en die van alle andere inwoners die willen meedenken bouwt hij een museum. Het hele proces van idee ontwikkeling tot de bouw en de invulling is samen het project White Cube Zeeuws-Vlaanderen. Martens: ‘Iedereen mag meedoen, echt iedereen. Ook van het platteland en mensen die normaal niet in de kunstwereld komen. Dat is de basisdemocratie waarmee ik wil werken.’ Zijn engagement zit niet in het maken van maatschappijkritische kunst en die tonen in een gevestigd museum, maar in een poging echt iets te veranderen door middel van kunst.  

Martens groeide op in de regio, kent de plattelandsmentaliteit en weet hoe het hier werkt. In de gemeente Terneuzen heeft hij een akker gevonden waar hij ruimte krijgt om te bouwen. Uit de klei groeit daar vanaf de zomer White Cube Zeeuws-Vlaanderen. Binnen drie tot vijf jaar moet er iets staan. Wat is nu nog onduidelijk. ‘Ik wil expres niet weten wat het zal worden. Ik denk dat het een exemplarische plek zal zijn en een voorbeeld van hoe je mensen mee kunt laten denken. Als je het aandacht en ruimte kunt geven ontstaan de meest fantastische dingen.’  

Tijdens de workshop ontwierp een aantal scholieren een boot als het toekomstige museum. Helemaal niet zo’n gek idee eigenlijk. ‘De veerboot was een een soort tussentijd, een autonome zone. Zo’n plek wil ik maken.’ 

Zelf wil hij tot het eind betrokken blijven. Net als in Congo. ‘Dat bestaat nu vijftien jaar en gaat nog steeds door. Zo gauw als het land er is ga ik er wonen, in een container op de akker. Ik heb op veel plekken gewoond en kan niet wachten om alles wat ik geleerd heb hier te doen. Ik heb zowel in elite kringen als in armoe onderzoek gedaan naar wat kunst kan zijn. De tegenstellingen daarin onderzocht en ik wil het nu thuis oplossen.’  

Martens exposeerde ook in Artbase Terneuzen (februari 2025), met zijn project uit Congo.  Zo is er uitwisseling en gesprek, maar kiest iedereen toch ook zijn eigen pad. Hetzelfde geldt voor de artist-in-residence op camping De VierVaart in Groede, die werd opgericht door kunstenaar Maartje Korstanje. Hier kunnen kunstenaars zich terugtrekken in het lege en vlakke landschap om zich te concentreren op hun werk en een nieuwe ontwikkeling uit te denken. Een plek die minder gericht is op publiek en meer op praktijk van de kunstenaar. Een artis-in-residence is een periode van concentratie en focus, waarin een kunstenaar zich even losmaakt van het dagelijks bestaan. Het Zeeuwse landschap, ver van de Randstad leent zich daar prima voor. Tegelijk is de VierVaart een kleine camping, best een onverwachte plek om kunst tegen te komen. Het terrein is een ontspannen mix van vakantie, kunst en biologisch tuinieren. 

Drie heel verschillende initiatieven, met uiteenlopende doelen en publiek. Voor de regio is het goed nieuws dat ze er zijn. En voor de kunstliefhebber of toerist een extra reden om het uiterste zuidwest hoek van Nederland eens te verkennen. Waar natuurlijk nog een mooi stuk Noordzeekust te vinden is. Aan de rand van de regio bewijst de Verbeke Foundation net over de grens intussen al jaren dat eigenwijze kunst ook hier kan bestaan en publiek kan trekken.