Michal Kruger werkt met verschillende technieken en gebruikt die ook daar elkaar heen. Schilderijen zijn zo ook onderdeel van een installatie en de lijst lijkt soms een sculptuur. Inhoudelijk speelt hij met symbolen, clichées, herinneringen en identiteit, met name van zijn geboorteland Zuid-Afrika. Welk beeld klopt met de werkelijkheid?
De klokken van de Martinitoren laten hun eindeloze lied door het open raam klinken. ‘Er gaat niets boven Groningen’. Mijn hoofd ligt diep in het kussen, mijn ogen half gesloten terwijl ik door Instagram-reels scroll. ‘Is jy lojaal aan jou taal?’ vraagt een woordvoerster uit Orania1. Ze heeft kort, grijzend haar -hetzelfde makelaarskapsel dat ik mijn moeder ooit verweet, waarna ze prompt naar de kapper ging om het te veranderen. Haar stem heeft die vertrouwde toon van juffrouwen met te veel parfum en zacht uitgesproken bedtijdverhalen. Ze doet me denken aan mijn grootmoeder terwijl ze de kijker berispt voor het gebruiken van Engelse woorden in het Afrikaans. Wat het betekent om Afrikaner te zijn, vraagt de video: koeksisters, braaibroodjies, de Afrikaanse zon en God boven alles. Iemand reageert: ‘Jullie koesteren jullie taal beter dan hier in Nederland! 🧡🤍💙’.
Pas wanneer we ons verwijderen van het warme licht van de laager2, kunnen we de duisternis die het bijeenhoudt werkelijk waarnemen. Mijn kunst is een proces van het terugstappen uit die geborgenheid. Elke stap onthult een nieuw ongemak, verpakt in de rooskleurige herinneringen aan kinderspelletjes en kampvuurverhalen. Nostalgie is een valstrik; ze ontdoet herinneringen van hun nuances en vult het ontstane vacuüm met verlangen. Verlangen naar wat had kunnen zijn, wat had moeten zijn — en wat nooit werkelijk was.
Ik werk met symbolen die zich bevinden op het kruispunt van een voorgestelde nationale identiteit en een fictieve herinnering aan het verleden. Ik plaats mezelf in het moment waarop je het rommelige steigerwerk ziet, de man achter het gordijn ontdekt, of beseft hoe alomtegenwoordig je gekoesterde herinneringen eigenlijk zijn. Dat gevoel overvalt me wanneer ik door mijn paspoort blader en op elke pagina de Big Five3 zie: dierenportretten die me niet echt aankijken, maar net langs me heen, de verte in. Of wanneer ik in Albert Heijn rooibosthee koop, met zijn vurige zonsondergangen en zwarte olifantsilhouetten.
Op zulke momenten besef ik dat ik het veld niet kan zien door de ogen van een leeuw. De mensen aan de rand van de gegraveerde acaciaboom blijven onbereikbaar voor mij. Ik heb ze slechts waargenomen door sierhekken en agapanthus-hagen, door de verrekijker uit het raam van een Land Rover, of in een nerveuze blik in de spiegel bij een pinautomaat. In een ongemakkelijke lach wanneer iemand zegt: “Je spreek dan Nederlands!”. In de donkere sproeten op mijn schouders van lang vervlogen zonverbrandingen. In de eindeloze, soms verpletterend mooie natuur.
Deze assemblage van symbolen, metaforen en beelden vormt de dikke duisternis die ik probeer te verlichten. Door te combineren, hergebruiken, verheerlijken, verwarren, ondermijnen en bespotten, ontstaat een ruimte tussenin. Mijn werk is een plek waar clichés tegelijk worden geconfronteerd én omarmd; waar verwachtingen worden opgebouwd, maar hun conclusie wordt ondergraven.
Als herinneringen geconstrueerd zijn, dan is hun herinnering een proces van wereldbouw. In dit nachtlandschap wordt de wildernis getemd en de landbouw geïndustrialiseerd.
Een nieuwe reel verschijnt: een vrouw nodigt me uit op haar reizen. Ze sluit elke video af met een opgewekte, bijna zingende stem: ‘Only on the Popi show!’. Haar visum om Europa te bezoeken werd geweigerd, dus zoekt ze nu de inheemse Khoi- en San-bevolking op in de woestijn. Ik herken de plaats waarheen ze gelift heeft. Het is de laatste nederzetting voor de Kgalagadi Nationale Parken. Stad is daarvoor wellicht een te ambitieus woord.
Ze rijdt de mensen die gekleed in lendendoeken in kleine grashutten zitten en borden vasthouden met ‘real bushmen’, niet voorbij maar stapt uit en spreekt met hen. De laatste keer dat ik over deze weg reed, bezocht ik een dierenopvangcentrum en betaalde om een stokstaartje een schorpioen te voeren. De ‘real bushmen’ vertellen haar dat ze geen echte Khoi zijn, maar zich verkleden voor toeristen die op weg zijn naar het park. Ze bieden haar een bed aan in hun huis van golfplaten voordat ze haar reis voortzet.
De afgelopen twee jaar heb ik me evenveel gericht op de omlijsting van mijn beelden als op de beelden zelf. De lijsten fungeren als bijschriften en transformeren de tekeningen van afbeeldingen tot objecten. Het zijn grove, vereenvoudigde versies van iets herkenbaars — zoals een uitbundige vergulde lijst rond een 17e-eeuws stilleven, of een overdrijving van het beeld zelf.
Zo worden de tekeningen meubelstukken of souvenirs, zoals toeristen ze misschien zouden verzamelen. Door hun uitbundige spel met stereotypen en clichés onthullen ze iets hyperreëels — bijna surrealistisch — van onze kinderlijk naïeve misverstanden over de wereld en ons onvermijdelijke volwassen bijgeloof.
Momenteel werk ik aan etsen geïnspireerd door de herdenkingspostzegels die tussen 1933 en 1936 werden uitgegeven om fondsen te werven voor de bouw van het Voortrekkermonument4. Op deze postzegels worden zorgvuldig geconstrueerde symbolen van het Afrikaner-erfgoed afgebeeld: een man met een geweer op zijn schoot, een ernstige boerendochter met kapje, een ossewagen die een berg oversteekt, en een pastorale boerderij in klassieke Kaaps-Hollandse stijl; geflankeerd door Zulu-speren en schilden.
De aanspraak om Afrikaans te zijn vormt het hart van de witte Afrikaner-identiteit; het opbouwen van een bewustzijn van strijd bepaalt de relatie tot het land. In deze denkwijze wordt de natuur geconsumeerd — letterlijk via landbouw, maar ook visueel via safari’s en nationale parken.
De familie-WhatsAppgroep komt tot leven. Mijn zus deelt een video die viraal is gegaan: een man in een fluorescerend vest stopt het verkeer om een troep bavianen over te laten steken. Hun gebogen schouders en geknakte staarten spiegelen het silhouet op zijn vest. De vrouw die filmt lacht luid en roept: ‘Now this is Africa!’.
Ik wil deze diep persoonlijke verhalen vertellen om een bredere verbinding te leggen met ons wereldwijde systeem van dominantie en suprematie. Ik geloof dat we eerst naar binnen moeten kijken — niet alleen intellectueel, maar ook emotioneel — om deze structuren te kunnen beginnen ontrafelen. Om echt een stap terug te zetten, moeten we eerst de confrontatie aangaan met onze trots, vreugde en comfort.
1 Orania is een witte, Afrikaanssprekende afscheidingsgemeenschap die in 1991 werd gesticht als reactie op de toenemende integratie binnen Zuid-Afrika.
2 Een laager is een verdedigingskamp waarin ossewagens in een grote cirkel worden opgesteld.
3 De Big Five is een term die werd bedacht door Britse kolonisten om de vijf gevaarlijkste dieren om op te jagen in Zuidelijk Afrika aan te duiden: de luipaard, de leeuw, de olifant, de buffel en de neushoorn. Later werd het concept van de Big Five gebruikt als toeristische trekpleister om wildreservaten en nationale parken te promoten.
4 Het Voortrekkermonument is een groot granieten bouwwerk in Pretoria, opgericht ter herdenking van de migratie van de Afrikaners weg uit de Kaapkolonie tussen 1835 en 1854.
Meer lezen? Neem een abonnement of koop een losse editie in de winkel.
