Jan Robert Leegte: ‘I don’t use software to make art, I make art about software’
Al sinds de jaren 90 werkt Jan Robert Leegte (1973) niet alleen op het internet, maar juist ook met het internet. Hij behoort tot de eerste generatie Nederlandse kunstenaars die het netwerk zelf als materiaal ziet.
Softwareprogramma’s zijn voor hem geen ‘neutrale’ middelen, maar applicaties met eigen vormen en logica – die gebruikt kunnen worden. Hoewel zijn werk grotendeels online leeft, sluit het niet primair aan bij de categorie van digitaal vervaardigde afbeeldingen. Eerder juist bij kunst die zich richt op ruimte en interactie. Zoals de beeldhouwkunst vanaf de jaren 70 zich uitstrekte naar onder andere ‘land art’ en ‘performance art’, doet Leegte hetzelfde voor kunst in het online domein, waar systemen en interfaces de nieuwe ‘grond’ vormen waarop kunst kan plaatsvinden.
Zijn werk is zelden een enkel beeld; vaak is het een situatie, een stelsel, een omgeving waarin gedrag – klikken, kijken, dwalen, verzamelen, wisselwerking – onderdeel van het werk is. Hij benadert technologie niet slechts als een hulpmiddel of als decor, maar als iets waarmee gespeeld kan worden. De vraag is steeds: wat kan er nog meer, als we het internet niet zien als een plek waar we losse bestanden op kunnen zetten en uitwisselen, maar als een soort tweede natuur waarin relaties, ‘paden’, ‘buren’ en perspectieven bepalend zijn?
Het web
Een voorbeeld is Web (2023), een werk dat bestaat uit een netwerk van duizend webpagina’s, allemaal opgebouwd uit kale HTML-structuren. Via links (het netwerk hiervan ligt vast in code) zijn deze pagina’s met elkaar verbonden. Wie het werk online bezoekt, komt binnen op één pagina en kan vervolgens via hyperlinks verder dwalen. Web functioneert daarmee als een soort performatieve kaart van een machine-gegenereerde omgeving. Het werk verwijst naar de geschiedenis van het internet als een plek van hyperlinks, doolhoven en onverwachte ‘afslagen’, voordat grote platforms het web versimpelden tot hoe we het nu kennen. Bepaalde pagina’s kunnen als werk, een specifieke plek binnen het netwerk, verzameld worden. Wie een pagina van Web heeft, bezit altijd een fragment van een groter geheel, inclusief de relaties met andere pagina’s.
Voyeurisme
In Walled Garden (2025) verschuift Leegte de aandacht van het netwerk als structuur naar het kijken zelf. Het werk bestaat uit een digitale tuin – een cirkelvormig landschap met een diameter van twintig meter, met gras, bomen, overgroei, en een zon en maan die afwisselend over het scherm bewegen. De online tuin is omringd door een hoge muur waarin 150 openingen zijn. Elke opening correspondeert met een specifiek gezichtspunt: een vast kader waardoor een deel van de tuin zichtbaar is. Verzamelaars van het werk krijgen hiermee geen volledig afzonderlijk beeld, maar een venster dat uitkijkt op de centrale plek. Daar komt nog een sociale laag bij: je kunt zien wie op dat moment zijn of haar venster vanaf de overkant bekijkt. Daarmee aanschouwt de verzamelaar niet alleen zelf de tuin, maar wordt zelf ook bekeken door anderen die zich in hetzelfde systeem bevinden. Leegte verwijst expliciet naar Herman de Vries’ Sanctuary en naar Marcel Duchamps Étant donnés, waar voyeurisme en afscherming centraal staan.
Bewust (ver)dwalen
Met Wanderer (2025) heeft Leegte zijn concentratie verplaatst naar de kaart van de fysieke wereld. Het werk introduceert een autonome digitale flâneur: een software-agent die over de kaart van Parijs op OpenStreetMap ‘wandelt’ door bij elke kruising een richting te kiezen op basis van een cryptografische worp met de dobbelsteen. Leegte nodigde mensen uit om deel te nemen en elke stap van de wandelaar werd vervolgens als een kleine transactie opgeslagen op een openbaar netwerk, inclusief de coördinaten. Het pad dat zo ontstond is volledig vastgelegd en toch onvoorspelbaar in zijn verloop.
In de tentoonstelling die te zien was op Paris Photo 2025 verscheen Wanderer als een tweekanaals werk. Op een scherm in de hal was live te zien waar een entiteit zich bevond: een kleine markering die langzaam door straten, over pleinen en langs infrastructuur schuift. Op het tweede scherm wordt de route vertaald in aanwijzingen: ‘ga links’, ‘langs een kerk’, ‘rechtdoor’, ‘op asfalt’. Naast deze opstelling konden de kruispunten verzameld worden als op zichzelf staande tekstwerken. Wanderer raakt hiermee aan de Situationistische dérive, conceptuele kunst en performance en ‘land art’ als interventie in de publieke ruimte.
Systeemspel
Deze drie recente projecten maken duidelijk dat Leegte technologie benadert als een speelveld. Hij beweegt weg van het enkelvoudige digitale beeld, en richt zich meer op context en de medemens als onderdeel van zijn werk. In een tijd waarin we technologie vaak ervaren als iets dat ons overkomt, laat zijn werk zien dat er nog steeds ruimte is om diezelfde technologie te claimen als een reeks van mogelijkheden. Niet door haar te idealiseren of te demoniseren, maar door de onderdelen – de link, het venster, de route – uit elkaar te halen, opnieuw te rangschikken en er situaties mee te bouwen waarin aanwezigheid online weer een vraag is, in plaats van een vanzelfsprekendheid.
