Onzekerheid op de kunstmarkt

Door

Kunstmarkt Jeannette ten Kate Tableau Magazine
Sophie Steengracht, Soil horizon; ashes, stones, roots, seeds, 2023, courtesy GoMulan Gallery

De politieke en sociale situatie in de wereld heeft ook zijn weerslag op de kunstmarkt. Wat de gevolgen daarvan zijn, is lang niet altijd vanzelfsprekend en ook niet eenduidig te verklaren. Maar dat we naar een nieuwe situatie toe gaan is zeker, en inmiddels worden de eerste tekenen zichtbaar.

Het jaarlijkse Art Market Report 2024, dat in opdracht van Art Basel en UBS wordt samengesteld door dr. Clare McAndrew, geeft een goed onderbouwd overzicht van de situatie van de mondiale kunstmarkt in 2023 en een voorproefje op wat 2024 ons zou kunnen brengen. Een van de conclusies uit het onderzoek is dat er een afkoeling van de markt plaatsvindt. De toegenomen onzekerheden in de wereld, veroorzaakt door inflatie, politieke instabiliteit, oorlogen en klimaatverandering, eisen hun tol. Maar ook de renteverhogingen hebben grote gevolgen voor het koopgedrag van particulieren, die zich daardoor minder focussen op beleggen in bezit en meer op producten binnen de financiële markt. Toch is er op de kunstmarkt in 2023 wereldwijd nog steeds 65 miljard dollar omgezet. Dat is 4% minder dan 2022, maar net iets hoger dan in 2019, voor de coronapandemie.

De kunstmarkt gaat gelijk op met de markt voor luxury collectibles, zoals handtassen, klassieke auto’s, sneakers, wijn, whisky en horloges. Ook daar is een daling in omzet te zien. De veilingen voor deze collectibles zijn door de grote kunstveilinghuizen opgezet als reactie op de financiële crisis in 2009, toen men juist liever in bezit wilde investeren dan in risicovol gebleken financiële producten. De stap richting luxe verzamelobjecten is overigens opvallend voor veilinghuizen als Sotheby’s, Christie’s en Phillips, die toch een lange historie hebben in kunstveilingen. In 2023 was hun gezamenlijke omzet in dit segment goed voor circa 2,2 miljard dollar. Maar ook daar is een daling te zien van circa 30% vergeleken met het jaar ervoor.

Wet paint sales

Het lijkt misschien alsof de hele kunstbranche afhankelijk is van speculanten en investeerders. En inderdaad is de mentaliteit op de internationale kunstmarkt sinds het begin van deze eeuw behoorlijk veranderd. Kunst en geld zijn inmiddels vaak onlosmakelijk met elkaar verbonden. Toch is dat niet altijd zo, en ook zeker niet overal. Er is een groot verschil tussen het topje van de markt, met een internationaal bereik, en de regionale markten.

Ook is het belangrijk om onderscheid te maken tussen de verschillende sectoren. Zo is het beleggingsmotief bij kopers vooral merkbaar op de internationale markt voor 20e- en 21e-eeuwse kunst, en dan nog specifieker binnen de sectie post-war & contemporary. Het ‘flippen’ van kunstwerken, dat wil zeggen kopen in de primaire markt en snel doorverkopen op de veiling voor (hopelijk) hogere opbrengsten, zien we vanaf het begin van de 21e eeuw steeds vaker gebeuren. Daarmee wordt een ongecontroleerde windhandel gecreëerd. De galeries, die erop gebrand zijn om de carrière van hun kunstenaars te beschermen tegen hypes, hebben zo het nakijken. De veilinghuizen, die mee laveren met de waan van de dag, gaan er juist in mee en organiseren veilingen van steeds jongere kunstenaars – de zogenaamde wet-paint sales – met titels als New Now, The Now, and 21st Century Art.

Het gaat dan om werk van kunstenaars van vaak nog geen dertig jaar oud, zonder ontwikkeld oeuvre of bewezen staat van dienst, dat wordt verhandeld als aantrekkelijke speculatie-objecten. Een gevolg hiervan is dat het voor kunstinstituten en musea vaak te duur wordt om een werk aan te schaffen. Zodoende worden zij afhankelijk van subsidies en leningen uit parti­culiere collecties om tentoonstellingen te kunnen maken. Daarmee wordt dan snel de heersende mode de leidraad voor een museum, in plaats van gedurfde exposities die minder voor de hand liggen.

Kunstmarkt Jeannette ten Kate Tableau Magazine
Klaas Rommelaere, Bai Wei, 2023 (uit de serie Johnny), courtesy Galerie Madé van Krimpen

Dalende omzet

Maar er is dus nu een kentering gaande, zo blijkt uit de cijfers. De grootste daling is te zien op de veilingen van 20e­ en 21e­-eeuwse kunst. Hierin werd een derde minder omgezet dan in 2022. De ultra­jonge kunst bleek toch niet zo vast in waarde als werd gehoopt. Ook bij de galeries en handelaren in deze sector is dat zichtbaar. Bij beiden is de daling vooral zichtbaar in het segment boven de 10 miljoen dollar.

Omdat dit het topje van de markt betreft is de daling minder sterk, maar er wordt over het geheel duidelijk voorzichtiger en bedachtzamer gekocht. Hierdoor klagen handelaren over moeizamere transacties en hardere prijsonderhandelingen. Galeries en handelaren moeten het veelal hebben van inter­ nationale beurzen om zo veel mogelijk klanten te bereiken en hun naam hoog te houden. Maar met de uitdagingen van een hoge kostprijs en een onzekere markt is het effect dat er in de afgelopen jaren vooral goed verkoopbare kunst ge­toond werd op beurzen als Art Basel (in Basel, Hong Kong, Miami en Parijs) en Frieze (in Seoul, New York, Londen en Los Angeles). Dat leidt inmiddels tot een voorspelbaar aan­bod van bekende kunstenaars en niet te veel ‘lastige’, politiek­geëngageerde kunst. Het is dan ook niet voor niets, dat kunstcriticus Jonathan Jones in The Guardian van 11 oktober 2023 het aanbod op Frieze London beschrijft als ‘A graveyard of creativity’. De vraag is hoe deze tendens doorbroken kan worden.

Verder lezen? Neem een abonnement of koop een losse editie in de winkel.

Jeannette ten Kate is kunstadviseur op de mondiale kunstmarkt, oprichter van The Art Connector en directeur van The Arts Club en International Arts Club. Ze werkte bij veilinghuizen Sotheby’s en Glerum Auctioneers. Sinds twintig jaar heeft ze haar eigen bedrijf.

Lees meer ...