Steeds vaker duiken er nieuwe particuliere musea op, vaak groot van formaat. Bekende architecten tekenen voor het ontwerp van gebouw en omgeving en meestal staan er grote namen op de agenda voor tentoonstellingen. Wat betekent deze trend voor de museumwereld?
‘Dit wordt geen traditioneel museum maar een verzameling paviljoens tentoonstellingshallen en ateliers voor kunstenaars, in een parkachtige omgeving voor zowel kenners als kinderen. Vergelijkbaar met de Giardini della Biënnale in Venetië.’ Dit was de ronkende aankondiging van het nieuwe ZAMU door kwartiermaker Rubia Balsem. De media doken er gretig op: ‘Een museum van internationale allure’, schreef het NRC. De Amsterdamse krant Het Parool repte zelfs van een ‘een MoMa in de achtertuin’.
Het is inderdaad niet niks wat er medio 2025 op stapel staat op het Hembrugterrein in Zaandam, een voormalig militaire munitiefabriek aan het Noordzeekanaal die in 2003 werd ontruimd. Op een vloeroppervlak van bijna drie keer het Rijksmuseum zal werk te zien zijn van vijftien kunstenaars van wereldfaam, verdeeld over acht monumentale panden. ZAMU dus, een samentrekking van Zaandam, Amsterdam en Museum.
Frank Stella
Misschien nog wel opvallender dan deze on-Nederlandse ambitie is het feit dat ZAMU een particulier initiatief is. Het wordt een museum zonder subsidie, gefinancierd door de Belgische multimiljonair Serge Hannecart, die met zijn vastgoedimperium Life het merendeel van het Hembrugterrein in bezit heeft. ZAMU is een bijzondere mix van vastgoedontwikkeling en kunst. Over de moeilijke bereikbaarheid met het openbaar vervoer werd vooralsnog met geen woord gerept; terwijl dit toch de reden was voor kunstinstelling Het Hem om na amper vier jaar de deuren weer te sluiten.
Ook de getoonde kunst komt grotendeels uit de privécollectie van Hannecart en zijn compagnon in ZAMU, de Limburgse verzamelaar Ernest Mourmans. Het museum gaat gefaseerd open, beginnend met vier gebouwen, elk geheeld gewijd aan één kunstenaar. Frank Stella bezocht al in 2018 het Hemburgterrein om hoogstpersoonlijk een loods te selecteren. Van de Italiaanse architect en ontwerper Ettore Sottsass worden manshoge sculpturen getoond. John Chamberlain is bekend om zijn Crushed Car Parts, sculpturen van samengeperste auto’s. Kaws (de artiestennaam van de Amerikaanse kunstenaar Brian Donnelly) maakt cartooneske sculpturen als de Companions, Mickey Mouse-achtige poppen met kruisjes als ogen. Om het geheel af te maken wordt een parkachtige tuin om het de paviljoens aangelegd door de wereldberoemde Piet Oudolf. Kortom, namen die je in elk respectabel museum ziet. Niet echt spannend of vernieuwend, wel groots en meeslepend.
Zuidas
ZAMU doet daarmee vooral denken aan dat andere particuliere museum van internationale allure dat grossiert in de grote namen: Museum Voorlinden, in 2016 opgericht door de steenrijke zakenman én kunstverzamelaar Joop van Caldenborgh (nummer 53 in de Quote 500). Het moderne museumgebouw staat op een historisch landgoed bij Wassenaar, en is omringd door een tuin van – daar heb je ‘m weer – Piet Oudolf. Het museumgebouw zelf is al een bezoek waard. Dit voorjaar stond in Voorlinden een solotentoonstelling van de wereldberoemde Duitse kunstenaar Anselm Kiefer; het is de drukst bezochte – en meest bejubelde – tentoonstelling van het jaar. Dit soort blockbusters zie je eigenlijk alleen in Londen of Parijs. En dus ook in Wassenaar in Zaandam.
Groot groter groots. Dat lijkt ook de insteek van het nog te openen particuliere museum in de voormalige Rechtbank aan de Zuidas dat in 2025 opent. Dit Museum of Contemporary Art (MCA) is een initiatief van zakenman en mecenas Rob Defares (nr 7 van de Quote 500). De beoogde directeur is Beatrix Ruf, die in 2017 het veld moest ruimen als directeur van het Stedelijk Museum Amsterdam vanwege belangenvestrengeling. Een aantijging die later ongegrond bleek. De 25 miljoen kostende verbouwing van de Rechtbank wordt gedaan door starchitect Rem Koolhaas. In het MCA wordt kunst niet alleen getoond maar ook gemaakt; er is een auditorium, concertzaal, foodlab en vier ateliers. De blikvanger: een volledig glazen restaurant dat als een blob op het dak staat. De strikte radiostilte rond het MCA maakt het alleen maar nóg spannender.
De ambitie van deze particuliere musea is onlosmakelijk verbonden met de dwarse dadendrang van de oprichters, die zich niet hoeven te houden aan de ongeschreven regels van de kunstwereld. Natuurlijk komt Anselm Kiefer naar Voorlinden als Van Caldenborgh net voor miljoenen een werk van hem heeft gekocht. Het museum is ook een onderneming. Elk jaar huurt Porsche heel Voorlinden af voor een private tour met zijn beste klanten. De acht zorgvuldig gerestaureerde loodsen van ZAMU fungeren als een magneet voor verdere ontwikkeling van het monumentale Hemburgterrein. Het gebouw van het opgedoekte Het Hem is inmiddels ook ingelijfd door Hannecart, die er een hotel van wil maken.
Belastingvoordeel
Naast zulke financiële afwegingen – en natuurlijk ijdelheid – kan het verwerven van macht en invloed een reden zijn voor de puissant rijken om een eigen museum te openen. In 2025 opent ‘Op Zuid’ in Rotterdam het migratiemuseum Feniks. Directeur Wim Pijbes zet de artistieke koers uit met werken aangekocht van Rineke Dijkstra, Bill Viola en Grayson Perry. Maar achter de schermen trekt de miljardairsfamilie Van der Vorm aan de touwtjes. Via diverse stichtingen heeft deze Rotterdamse havenadel de afgelopen jaren al honderden miljoenen euro’s aan kunst en cultuur gespendeerd. Allemaal als aftrekpost voor het familiekapitaal, suggereerde het NRC in 2023. Een kunstcollectie onderbrengen in een stichting en tentoonstellen levert aanzienlijke belastingvoordelen op. Bovendien zou de familie invloed en privileges in Rotterdam kopen met deze culturele weldoenerij, aldus het dagblad. Nederland sluit met de opkomst van het particuliere museum aan bij …
Meer lezen? Neem een abonnement of koop een losse editie in de winkel.
