Samuel van Hoogstraten was een van Rembrandts beste leerlingen. Hij was bereisd en belezen en tijdens zijn leven succesvol met zijn illusionistische schilderijen. Maar in de loop van de tijd vervaagde zijn bekendheid. Het Rembrandthuis in Amsterdam schijnt dit voorjaar een nieuw licht op de schilder en haalt hem uit de schaduw van zijn meester met de tentoonstelling ‘De Illusionist. Samuel van Hoogstraten’.
Volgens Epco Runia, hoofd collectie van Museum Rembrandthuis, is het hoog tijd voor een solotenttoonstelling over Samuel van Hoogstraten: ‘Kunsthistorici gebruiken Samuel van Hoogstraten vaak als bron in hun onderzoek naar Rembrandt, niet alleen omdat hij een belangrijke leerling was maar ook omdat hij het boek Inleyding tot de hooge schoole der schilderkunst: anders de zichtbaere werelt in 1678 uitbracht. Hij was een soort kunsthistoricus avant la lettre, maar we wisten weinig over hoe hij zijn opvattingen verwerkte in zijn eigen schilderijen. Al snel bleek dat dit een groot project zou worden en daarom zochten we er een partner bij. Het Kunsthistorisches Museum in Wenen was erg enthousiast en samen met het Dordrechts Museum konden we een groot overzicht bij elkaar brengen.’
Alleskunner
Samuel van Hoogstraten wordt in 1727 geboren in Dordrecht, maar verhuist op jonge leeftijd naar Den Haag. Zijn vader, een zilversmid en schilder, leert hem de beginselen van het schildersvak. In 1640 verhuist het gezin terug naar Dordrecht waar vader plotseling overlijdt en Van Hoogstraten onder voogdij komt te staan van doopsgezinde familie. Hij gaat naar de Latijnse school waar hij les krijgt van Peter van Godewijck die zijn interesse en nieuwsgierigheid naar wetenschap en kunst aanwakkert. Van Hoogstraten is ijverig en ambitieus en heeft zijn doel goed voor ogen. Zelfs het advies van zijn voogd om vooral geen schilder te worden slaat hij in de wind. Rond 1642/43 vertrekt hij naar Amsterdam om daar in de leer te gaan bij de meester der meesters: Rembrandt van Rijn.
Van Hoogstraten arriveert in Amsterdam vlak nadat Rembrandt De Nachtwacht afrondde. Het schilderij veroorzaakt grote ophef omdat het alle regels en gewoontes overschrijdt. In het schilderij is te zien hoe een van de compagnieën van de Amsterdamse Kloveniersschutterij zich klaarmaakt om te vertrekken. Dit schilderij is anders dan alle andere schuttersstukken omdat het vol beweging en illusies zit. Het is een beleving en wie goed kijkt kan de trommel horen slaan en de hond horen blaffen. De kapitein roept en gebaart met uitgestoken hand – die ook ons lijkt te bevelen – ‘voorwaarts!’.
Alles en iedereen op het doek komt in beweging, wat veel chaos veroorzaakt. Dit stuit bij de meeste mensen op veel onbegrip maar Van Hoogstraten heeft vooral bewondering. Hij begrijpt dat Rembrandt bepaalde elementen, zoals de herkenbaarheid van sommige schutters, opoffert om de illusie te vergroten en het artistieke doel te behalen. Van Hoogstraten is geïnspireerd maar wil zich niet vastleggen. Runia: ‘Van Hoogstraten als schilder is vrij ongrijpbaar. De meeste Hollandse Meesters specialiseerden zich in een bepaald onderwerp. Jacob van Ruisdael staat bekend om zijn landschappen en Pieter Saenredam schilderde veel kerkinterieurs. Maar Van Hoogstraten daagt zichzelf uit en wil alles kunnen en dat wordt uiteindelijk zijn specialiteit.’
Samuel van Hoog straten, Oude man in een venster, 1653, olieverf op doek, 111×86,5cm, coll. Kunsthistorisches Museum, Wenen © KHM Museumsverband
De Illusionist
Tijdens Van Hoogstratens leertijd experimenteert Rembrandt veel met illusionisme, waarbij hij niet alleen beweging en realisme suggereert door intense lichtval, maar ook door handen of armen zo te schilderen dat ze uit het beeldvlak lijken te komen. Dit intrigeert Van Hoogstraten en hij volgt zijn leermeester op de voet. Een voorbeeld hiervan is Jonge vrouw in een deuropening (1645). Dit schilderij is aan Van Hoogstraten toegeschreven en het is zeer waarschijnlijk dat hij Meisje in een schilderijlijst (1641) van Rembrandt als inspiratiebron gebruikte.
In het schilderij van Rembrandt kijkt het geportretteerde meisje de toeschouwer recht aan en pakt met haar linkerhand de schilderijlijst vast. Haar andere hand hangt in de lucht alsof ze die ook elk moment op de lijst wil leggen. Door deze beweging lijkt het alsof ze elk moment naar voren kan komen. Van Hoogstraten gebruikt in zijn schilderij bijna dezelfde compositie van een jonge vrouw in de deuropening. Haar amandelvormige ogen kijken naar rechts alsof haar aandacht wordt getrokken door een geluid net buiten het schilderij. Ze pakt de deur vast en leunt al naar voren alsof ze op het punt staat uit het schilderij te komen om te kijken wat even verderop gebeurt.
Van Hoogstraten borduurt steeds verder op dit onderwerp en schildert Jongen in de deuropening (1648) en een Zelfportret in een venster (1649). In elk schilderij probeert hij met details de illusie te versterken. Hij suggereert bijvoorbeeld diepte in het zelfportret door een stapel papieren naar voren te laten uitsteken. Hij ontdekt dat diepte een belangrijke troef is: in een interieur kan het perspectief een enorme ruimte suggereren, maar vlakke elementen op een vlakke achtergrond versterken ook de optische illusie. Dit laatste idee verwerkt Van Hoogstraten in zijn brievenborden. Dit zijn borden waar brieven en andere objecten achter gespannen linten werden gestoken, als een soort prikbord.
Opsteygeren
In 1651 vertrekt Van Hoogstraten naar het buitenland waar hij eerst Wenen aandoet. Een oudleerling van Van Hoogstraten, Arnold van Houbraken, schrijft hierover in zijn biografie dat Van Hoogstraten uitgenodigd werd door Keizer Ferdinand III. De schilder kwam naar de audiëntie met drie schilderijen om zijn vakmanschap te tonen. Het eerste schilderij was een portret, het tweede een doornenkroning van Christus en het derde een trompe-l’oeil stilleven, waarschijnlijk een brievenbord. Het stilleven was zo bedrieglijk dat het de keizer om de tuin leidde, waardoor de keizer voor ‘straf’ het schilderij besloot te houden.
Van Hoogstraten kreeg als beloning een …
Verder lezen? Neem een abonnement of koop een losse editie in de winkel.
De Illusionist. Samuel van Hoogstraten
Museum Rembrandthuis
t/m 4 mei 2025
