Aan de voet van de Alpen, tussen het Gardameer en Brescia ligt in het dorp Calcinato een bijzonder architectuur pareltje: Villa Caffetto. Stel je een labyrint voor van geometrische vormen, trappen, glas, hout en beton, waar de ruimtes zich als vanzelf aan elkaar rijgen en je onderweg vergeet hoe je binnengekomen bent. Zo ongeveer voelt een bezoek aan Villa Caffetto. Een brutalistische villa uit 1974 op gebouwd door Fausto Bontempi. Gewoon op de hoek van de straat in een doorsnee dorp in noord Italië.
De villa is genoemd naar Claudio Caffetto, een ondernemer en kunstenaar die architect Bontempi vroeg een huis te bouwen dat tevens expositieruimte voor zijn kunstcollectie zou zijn. Caffetto overleed in 2022. Een deel van zijn werk en zijn kunstcollectie wordt nu geveild ten behoeve van behoud van de villa. Het huis wordt opengesteld voor publiek en is een bezoek meer dan waard. De hele villa is nog in originele staat – op een nieuwe keuken na – en ook het meubilair is nog origineel.
Opvallend is de expressieve vormentaal van de villa, met grote volumes van beton, afgewisseld met hout en glas. Massieve vormen, naast doorkijkjes en ijle rasters. Het geheel lijkt intuïtief op elkaar gestapel, van een overzichtelijke plattegrond is geen sprake. Het huis is totaal onvoorspelbaar, in geen enkele ruimte is een aanwijzing over hoe de volgende eruit zal zien. Er zijn onverwachte wendingen, hoeken en trappen, zodanig dat je ook niet meer weet op welke verdieping je bent. Als er al duidelijke verdiepingen zijn. Metilde Caffetto, dochter van Claudio en huidige eigenaar van de villa, vertelt dat dit komt omdat de architect de vorm van de berg waar het huis tegenaan ligt wilde volgen, zonder in het landschap te snijden. Het maakt van de woning een verrassend labyrinth.
Ook aan de buitenkant heeft de villa vele gezichten. Vanuit elke hoek is het anders. De gevels zijn vrijwel nergens vlak, maar een verzameling van verspringende volumes. Open frames en dichte vormen in zowel gladde als ruwe materialen. Binnen en buiten lopen geleidelijk in elkaar over. Bontempi maakte ook het ontwerp voor de tuin en laat deze doorlopen in nissen en over dakranden zodat het groen zich vermengt met het huis.
Tijdscapsule
Sinds enkele maanden is de villa in de weekenden toegankelijk voor publiek. Met ook de meubels en verlichting uit de jaren 70 is het een ware tijdscapsule, bovendien gevuld met kunst uit dezelfde periode. Wie het huis bezoekt kan er eindeloos in dwalen. Opvallend zijn de trappen die in elke hoek van het huis een totaal ander karakter hebben. Van hout, van marmer, bedekt met tapijt. Met brede luie treden, of juist een smalle wenteltrap, het is er allemaal. De kamers zijn al net zo afwisselend. Een ruime eetkamer, het smalle lichte atelier, een gang die tegelijk bibliotheek en expositieruimte is. En een badkamer met oranje en blauwe tegels en groen sanitair.
Opvallend zijn ook de driehoekige vormen die Bontempi heeft gebruikt. Aan de buitenkant van de villa ziet dat eruit als een scherp uitstekende punt. Binnenin is het een vreemde hoek die niet functioneel is, maar wel een sterk ruimtelijk effect heeft.
In de buitenmuren heeft Bontempi veel hout toegepast, in rasters afgewisseld met glas zodat binnen en buiten verbonden zijn. En er zijn ook houten panelen die te openen zijn en dan als een natuurlijke airconditioning werken. De kleuren blijven beperkt tot geel, rood en blauw en de natuurlijke kleuren bruin en groen. Daarnaast het grijs van beton en het zachtrood van het marmer uit Verona. Alle materialen die de architect gebruikte komen uit de omgeving.
Bontempi was een leerling van Carlo Scarpa, een Italiaanse architect die zijn werk baseerde op het landschap en de omgeving van Venetië. Daarnaast was Japan voor hem een belangrijke bron van inspiratie, en dat zie je vooral in de verbinding tussen binnen en buiten in Scarpa’s ontwerpen en hier bij Bontempi.
Villa Caffetto heeft kenmerken van het brutalisme dat in vanaf de jaren vijftig in de architectuur opkwam. Bijvoorbeeld in het gebruik van kale beton en grote vormen, zoals de enorme betonnen luifel die als garage dient. Maar de plattegrond past beter bij Japanse architectuur met een intuïtieve aaneenschakeling van intieme ruimtes, het houtwerk en de link naar buiten. Ruwe muren en gladde panelen wisselen elkaar af. En overal zijn uitstekende punten, balken en wandjes. Het is een doolhof vol contrasten. Achter elke hoek wacht een nieuwe verrassing. En waarschijnlijk weer een trap.
Kunstcollectie
Claudio Caffetto was bevriend met vele kunstenaars en maakte in zijn vrije tijd zelf beelden en schilderijen. In het huis is nog zijn atelier te zien en zijn werk, dat varieert van expressionistische schilderijen tot realistische beeldhouwwerken. Een deel van zijn eigen werk en uit zijn verzameling wordt in april bij Catawiki aangeboden in een online veiling. De opbrengst komt ten goede aan de restauratie van de villa, die op sommige punten wat verweerd is. Het plan is daarnaast het huis niet alleen open te stellen, maar ook actief te gaan gebruiken voor exposities en kleine evenementen.
Tijdens zijn leven was de villa een levendige ontmoetingsplaats voor kunstenaars en kleine events vertelt Metilde Caffetto over haar vader. Die traditie wil ze voortzetten en er wordt al veel samengewerkt met andere initiatieven in de omgeving. Stefano Soso is aangetrokken als curator van de activiteiten en licht het programma toe: ‘We willen twee exposities per jaar doen, in het voorjaar en in het najaar, met kunstenaars uit het tijdperk van de villa. In de zomer komen er klassieke concerten in de tuin en activiteiten voor kinderen. Daarnaast komen er ook lezingen over architectuur.’
Op de veiling komen ruim veertig stukken onder de hamer, van Caffetto zelf en van Italiaanse en internationale kunstenaars uit de tweede helft van de 21e eeuw. Een van de topstukken van is een multiple van Dadamaino (Eduarda Emilia Maino 1930 – 2004), een belangrijke kunstenaar van de Italiaanse avant-garde van de jaren 60. Haar abstracte werk bestaat uit ritmische herhalingen die vaak een optische illusie creëren. De waarde van de multiple Cromorlilievo wordt geschat op €25.000-30.000. Ook is er een bijzonder werk van François Morellet (1926-2016): een kleine ruimtelijke structuur opgebouwd uit lijnen. Het is een prototype voor een multiple die nooit is gemaakt, een uniek werk dus, geschat op 5.500-6.000 euro. De veiling heeft van Caffetto zelf diverse beelden en schilderijen. Expressieve abstracte doeken, landschappen en een bronzen beeld van een bizon, waarvan ook een grotere versie in de villa staat. En enkele tekeningen in de sanguine techniek, met rood pigment. Alle aangeboden werken hebben als bijzondere eigenschap dat ze uit de villa komen. Daar blijven overigens nog genoeg objecten achter, zodat Villa Caffetto het karakter van museum-woonhuis behoudt.
Villa Caffetto, Via Branca 2, Calcinato (Brescia)
Veiling 10-22 april: Catawiki Masterpieces from the Italian Brutalist Villa
Verder lezen? Neem een abonnement of koop een losse editie in de winkel.