In de 16e eeuw is Maarten van Heemskerck een zeer gewaardeerde, gerespecteerde en succesvolle Haarlemse schilder. Hij werd zelfs de Rafaël van Holland genoemd. Tegenwoordig is de naam Heemskerck niet meer zo bekend en dat is reden genoeg om hem uit de vergetelheid te halen en hem het podium te geven dat hij verdient. Drie musea slaan de handen ineen en bieden de bezoeker de grootste overzichtstentoonstelling over Maarten van Heemskerck ooit.
De wens om een grote overzichtstentoonstelling over Van Heemskerck te maken leeft al lange tijd bij Christi Klinkert. Klinkert is sinds februari senior conservator oude kunst in het Frans Hals Museum, maar daarvoor was ze vijftien jaar werkzaam als conservator in Stedelijk Museum Alkmaar. Klinkert: ‘In Alkmaar wordt sinds 2009 een tentoonstellingsprogramma uitgerold dat kunstenaars voor het voetlicht brengt die belangrijk zijn geweest voor de regio. Hierbij gaat het meestal over kunstenaars die bij kunsthistorici wel bekend zijn, maar niet bij het grote publiek. Terwijl ze die positie vaak wel degelijk verdienen. Zo zijn er tentoonstellingen geweest over Caesar van Everdingen, zijn broer Allart van Everdingen, Pieter van Schaeyenborgh, en Emanuel de Witte. Maarten van Heemskerck hoort daar zeker tussen.’
Heemskerck valt op met zijn
nieuwe stijl en krijgt opdrachten
van vooraanstaande families
Het organiseren van een grote overzichtstentoonstelling is een kostbare onderneming. De schilderijen zijn vaak kwetsbaar of bevinden zich in privécollecties. Klinkert: ‘Ik besloot om bij collega’s te informeren of zij een samenwerking aan wilden gaan. Het Frans Hals Museum bleek Heemskerck al op de planning te hebben staan en toen hebben we de handen ineen geslagen. Uiteindelijk kwamen we ook in gesprek met Teylers Museum en ook zij zijn ingestapt.’ Hoewel er met drie musea meer te besteden is en er ook meer mensen beschikbaar zijn om de tentoonstelling van de grond te krijgen, is het een uitdaging om het verhaal van Heemskerck over de drie musea te verdelen. Klinkert: ‘Gelukkig kregen we hulp van IljaVeldman. Zij is een internationaal erkend deskundige in het werk van Heemskerck. Veldman is gastconservator bij de drie musea en heeft iedereen voorzien van informatie en uitgezocht wat er getoond gaat worden. Ook schrijft ze de publicatie bij de tentoonstellingen. We besloten het oeuvre van Heemskerck te verdelen in drie categorieën. Het werk dat Heemskerck maakte vóór zijn reis naar Rome zal getoond worden in het Frans Hals Museum, zijn tijd in Rome en de periode erna komt aan bod in Stedelijk Museum Alkmaar en zijn prenten zijn te zien in Teylers Museum.’
Een vernieuwer met lef
Maarten van Heemskerck wordt in 1498 in Heemskerk geboren als zoon van een welgestelde landeigenaar. Hij ontwikkelt al vroeg een talent voor tekenen en hij gaat in de leer bij schilder Cornelis Willemsz, die ook de leermeester was van Jan van Scorel. Zijn tweede leertijd volgt hij in Delft bij Jan Lucasz. In 1527 keert Heemskerck terug naar Haarlem en wordt assistent in het atelier van Jan van Scorel, die van 1527 tot 1530 in Haarlem woont en werkt. Van Scorel is dan net terug uit Italië en schildert in de nieuwste stijl van de Italiaanse renaissance. Deze nieuwe invloeden in de schilderkunst interesseren Maarten van Heemskerck mateloos en ook hij maakt zich deze stijl eigen. Klinkert: ‘Het is duidelijk dat Heemskerck goed kijkt naar het werk van Jan van Scorel en Jan Gossart. Hij neemt over wat hij kan gebruiken, maar gaat nog een stapje verder.’ Heemskerck valt op met zijn nieuwe stijl en krijgt opdrachten van vooraanstaande families. Heemskerck ontpopt zich als een vernieuwer met lef omdat hij details in zijn schilderijen verwerkt die voor die tijd niet gebruikelijk waren. Klinkert: ‘Hij schildert de mensen die hij portretteert in een huiselijke setting, terwijl ze hun dagelijkse bezigheden uitvoeren. Zo is in Portret van een vrouw uit 1529 een vrouw aan het spinnen. En in Portret van een man uit hetzelfde jaar zien we de geportretteerde in zijn eigen huis met zijn spulletjes om hem heen. Dat is voor die tijd ongekend.’
Een hoogtepunt in de tentoonstelling in het Frans Hals Museum is het schilderij De heilige Lucas schildert de Madonna uit 1532. Hij schildert deze legende net voordat hij naar Rome vertrekt en schenkt het aan het St. Lucasgilde van Haarlem. Het is speciaal voor de tentoonstelling gerestaureerd en er zijn bijzondere ontdekkingen gedaan. Zo blijkt het schilderij oorspronkelijk uit twee delen te bestaan en is de achtergrond meerdere keren overgeschilderd. Klinkert: ‘Maarten van Heemskerck laat in dit schilderij ook al zien dat er een verschuiving plaatsvindt van de schilder als ambachtsman naar de schilder met talent. Hij schildert de Heilige Lucas nog wel als arbeider met vieze nagels maar naast Lucas staat de personificatie van de inspiratie. Daarmee wil Heemskerck zeggen dat er nog iets anders bij komt kijken: je moet als schilder ook inspiratie hebben. Overigens maakt hij in 1550 nog een schilderij met hetzelfde onderwerp en daarin gaat hij nog een stapje verder. Hij schildert de Heilige Lucas omringd met boeken met in de achtergrond een soort beeldentuin van klassieke beelden waarin iemand aan het beeldhouwen is. Alsof hij lijkt te zeggen dat je ook kennis moet hebben van de klassieke oudheid en de klassieke beelden echt gezien moet hebben om de anatomie van het lichaam goed te begrijpen. Hij maakt een ontwikkeling door waarbij hij het vak van kunstenaar anders gaat beschouwen. Van een talentvolle ambachtsman naar een intellectueel.’
Naar Rome
In 1532 vertrekt Heemskerck naar Rome en daar neemt hij zijn werk erg serieus. Klinkert: ‘Heemskerck werkt hard in Rome en probeert alles wat hij tegenkomt vast te leggen met tekeningen. Er zijn veel tekeningen uit die tijd bewaard gebleven en dat zegt wat over hoeveel hij maakt, omdat tekeningen snel verloren gaan. Uit de overlevering blijkt dat hij altijd zit te werken en nooit meegaat naar de kroeg.’ Als Heemskerck in Rome is, worden er veel opgravingen gedaan en komt hij in aanraking met werk van tijdgenoten als Michelangelo en Rafael. Zijn stijl wordt heel uitbundig en het lijkt alsof …
Verder lezen? Neem een abonnement of koop een losse editie in de winkel.
• Frans Hals Museum, ‘Vernieuwer met Lef’
• Stedelijk Museum Alkmaar, ‘Naar Rome’
• Teylers Museum, ‘Pionier op Papier’
28 september 2024 t/m 19 januari 2025
