Categorieën
Highlights

Oceanista – Fashion & Sea 

Fashion in Het Scheepvaartmuseum. Wie had dat gedacht. De nieuwe tentoonstelling Oceanista legt een verbinding tussen haute couture, massamode en de maritieme cultuur en geschiedenis. Tableau sprak met directeur Michael Huijser en hoofd publiek Repti Suprantinah over deze vrolijke tentoonstelling waar je ontdekt welke invloed de zee heeft gehad op mode en kleding. Maar ook waar Coco Chanel het idee voor haar streepjes-shirt vandaan haalde. Wie heeft er geen marinière in de kast?  

Beroemde modehuizen 

De tentoonstelling laat zien dat de maritieme cultuur veel invloed heeft gehad op wat we dragen. Denk aan de gele oliejas, de Bretonse streep en de kabeltrui die hun oorsprong vinden in de wereld van de scheepvaart. Kledingstukken die ontwerpers tot de dag van vandaag blijven inspireren. Dat zie je vanzelf op deze tentoonstelling wanneer je langs de ontwerpen loopt van modehuizen als Chanel, Versace, Maison Margiela, Jean Paul Gaultier, Thom Browne, Balmain, Off-White/Virgil Abloh en Moncler. Ook zijn er Nederlandse ontwerpers met een duurzame signatuur, zoals Iris van Herpen, Duran Lantink, Botter, Martan, Camiel Fortgens, Darwin Winklaar (NIÑO DIVINO) en Yousra Razine Mahrah. Er zit ook een kritische kant aan deze tentoonstelling onderstreept Suprantinah: “Tegelijk met het genieten van al dat moois willen we bezoekers bewust maken van de minder positieve kanten van fast fashion, de snelle productie en consumptie van betaalbare kleding met vaak negatieve invloeden op het milieu en arbeidsomstandigheden.” 

Jonge makers 

Wat weinig mensen weten is dat Het Scheepvaartmuseum een grote collectie uniformen bezit, vertelt Huijser : “We hebben veel uniformen van de marine en van koopvaardij. Een schat aan historische stukken die we voor het eerst laten zien. In kleding ligt ook een link naar het koloniale verleden waar de oorsprong van grondstoffen en productiemethoden ter sprake komt. Van het verleden naar het heden gaan we met een aantal jonge makers wiens werk we hier laten zien.” Zoals het jonge modemerk Martan dat veel waarde hecht aan duurzaamheid en zich richt op het upcyclen van afvalstoffen, vooral uit de luxe hotelsector, en die verwerkt tot unieke kledingstukken met duidelijke elementen uit de scheepvaart. Een mooi voorbeeld van wat de menselijke relatie is met de zee. En wat de zee doet met de mens qua kleding. 

Mooie dialogen 

In alle tentoonstellingen van Het Scheepvaartmuseum zit tegenwoordig een maatschappijkritische ondertoon, zegt Huijser. “Niet zozeer wijzen met het vingertje maar we laten wel zien waar de wereld om ons heen mee bezig is. Maatschappelijke context speelt vrijwel altijd een rol in onze tentoonstellingen. De maritieme cultuur en geschiedenis is immers nauw vervlochten met maatschappelijke thema’s. Zo wordt 30% van alle goederen wereldwijd vervoerd met containerschepen, dan speel je als maritiem museum een rol. Musea moeten zich steeds bewuster zijn van hun publiek. Opvallend is de verjonging van ons publiek sinds we maatschappijkritisch zijn gaan programmeren. We zijn echt meer mensen met ons en met elkaar gaan verbinden en groeien ook in bezoekersaantallen. Hoe kritischer hoe beter. Zo staan wij middenin de samenleving. Dat zie je ook aan onze aankopen: wij brengen werken van  Kadir van Lohuizen en Robin de Puy van wie we ook werken aankopen. zij leggen de geschiedenis van morgen vast en laten zien wat er nu speelt in de samenleving. En dat leidt weer tot mooie dialogen.”      

Rijke collectie 

Het Scheepvaartmuseum bewijst al jaren dat het veel meer is dan een bewaarplaats van de ongeveer 400.000 maritieme objecten zoals scheepsmodellen, kaarten en nautische instrumenten. Het imposante voormalige ’s Lands Zeemagazijn huisvest namelijk een dynamische culturele instelling die actief inspeelt op de maatschappij van vandaag. Die rijke collectie is er gelukkig nog steeds, en biedt een zee aan connecties die een brug slaan tussen het maritieme verleden en actuele thema’s. Zoals nu met deze visueel inspirerende modetentoonstelling die aanleiding is om na te denken over de relatie tussen mode, maritieme geschiedenis en een duurzame toekomst.  

Iris van Herpen, Sensory Seas collection, 2020
(foto Gio Staiano)

Breder perspectief 

Oceanista – Fashion & Sea is opgebouwd rondom negen thematische vertrekken waarin de maritieme wereld invloed uitoefent op mode – van materialen en silhouetten tot prints en symboliek. De manier waarop ontwerpers met maritieme inspiratie spelen nodigt uit tot reflectie op duurzaamheid, erfgoed en identiteit. De tentoonstelling opent zo een breder maatschappelijk gesprek: wat betekent duurzame mode vandaag? En hoe kun je expressie en zorg voor de planeet met elkaar verenigen? Ook worden thema’s als migratie, koloniale geschiedenis en de invloed van de scheepvaart op klimaatverandering niet geschuwd. Het museum heeft ich ontwikkeld tot een plek waar historie en actualiteit elkaar ontmoeten en bewijst daarmee dat erfgoedinstellingen relevant kunnen blijven door zich open te stellen voor maatschappelijke reflectie en door bezoekers actief te betrekken bij urgente kwesties. Een dubbelrol dus voor het museum: als hoeder van het verleden en als deelnemer aan het gesprek over de toekomst.  

TK 

Terug naar het verhaal over mode en de zee. Een bijzonder onderdeel van de tentoonstelling is het Oceanista Atelier dat het museum samen met ROC Amsterdam ontwikkelde. Dit atelier legt de nadruk op slow fashion, tijdloze en herstelbare ontwerpen met een minimale ecologische voetafdruk. Studenten tonen hier eigen creaties, geven tutorials in traditionele handwerktechnieken en nodigen bezoekers uit om zelf duurzame kledingstukken te schetsen. Een ludieke maar relevante manier om jongeren en de buurt bij het verhaal te betrekken. Suprantinah besluit: “Dat is het mooie van dit museum, dat er zoveel kansen liggen. En dat je elke dag weer beseft hoeveel maritieme zaken gerelateerd zijn aan je eigen leven.” Huijser knikt bevestigend: “Wat mij boeit is dat we hier zo breed dienen. Kijk naar onze bezoekers, een mooie mix uit alle delen van de bevolking. Dat je zoveel verschillende mensen aanspreekt. Dat vind ik echt heel leuk.”       

Meer lezen? Neem een abonnement of koop een losse editie in de winkel.

Oceanista – Fashion & Sea, 
Het Scheepvaartmuseum
10 oktober t/m 12 april 2026   

Categorieën
2021 Highlights Stories

Op zee met Willem van de Velde & zoon

Het voormalige ’s Lands Zeemagazijn ligt te stralen in de ochtendzon.
Het indrukwekkende witgepleisterde gebouw dat in 1656 werd ontworpen door Daniel Stalpaert en dienstdeed als opslagplaats van de Admiraliteit van Amsterdam, biedt nu onderdak aan de schatten van Het Scheepvaartmuseum. Het is inmiddels vijf jaar geleden dat Michael Huijser aantrad als nieuwe directeur van het museum. Tijd voor een reflectie op de afgelopen jaren en een blik op de toekomst, om te beginnen met de bijzondere tentoonstelling Willem van de Velde & Zoon.

Als Michael Huijser in de zomer van 2016 aantreedt als nieuwe directeur van Het Scheepvaartmuseum verkeert het museum in zwaar weer. Huijser: ‘Toen ik directeur werd was het onduidelijk waar het museum precies voor stond. Daarom hebben we een nieuwe visie en missie geschreven: Water verbindt werelden. Wat is de relatie van bezoekers met de maritieme geschiedenis van Nederland? Hoe raakt het individuen en hun familiegeschiedenis? Als je al die verhalen vertelt komen verschillende werelden bij elkaar.’

FRISSE WIND

Het museum richt ook twee nieuwe vaste tentoonstellingen in ‘Republiek aan zee’ en ‘Cartografie en Curiosa’ en probeert hiermee een breder verhaal te vertellen door de geschiedenis van verschillende kanten te belichten. Dit blijkt niet altijd makkelijk. Huijser: ‘Waar wij als Scheepvaartmuseum mee worstelen is dat we als maatschappij alles willen vatten in clichés. Maar de werkelijkheid is zoveel genuanceerder. Als museum proberen wij altijd een zo compleet mogelijk beeld te schetsen. Een van de manieren waarop we dat doen is door het publiek uit te nodigen hun verhaal te vertellen. Maar ook door te luisteren naar de vragen die het publiek stelt over de geschiedenis.’

Frans Post, Braziliaans landschap, 1650, olieverf op paneel, 22,5×28cm, coll. Rijksmuseum

Een andere uitdaging vormen de overgeleverde bronnen die voornamelijk vanuit Europees perspectief zijn vervaardigd. Een voorbeeld is het schilderij Braziliaans landschap van de schilder Frans Post uit 1650. Het museum vult het beeld dat de schilder hier schetst aan door de nadruk te leggen op wat er niet te zien is. Namelijk de 25.000 tot slaaf gemaakten die gedwongen werden te werken op de suikerplantages van de WIC. Of het legt de nadruk op elementen waar lange tijd aan voorbij werd gegaan. Zoals de Afrikaanse man in het portret van Cornelis Tromp, geschilderd door Ferdinand Bol rond 1676. De overlevering vertelt ons niets over wie deze man was, maar nu krijgt hij in ieder geval wel bestaansrecht. Huijser: ‘Als het museum werk aankoopt kijken we altijd naar het verhaal dat het schilderij vertelt. We zijn vooral op zoek naar de context achter een kunstwerk om zo niet alleen de tijd waarin het werd vervaardigd te kunnen duiden, maar ook de tijd waar we nu in leven.’

VERLEDEN, HEDEN, TOEKOMST

Als directeur is het Huijsers streven om de maritieme geschiedenis te verbinden met het heden en de toekomst en dat op een verrassende en innovatieve manier te vertellen. Huijser: ‘Ik denk dat verleden, heden en toekomst allemaal met elkaar verbonden zijn en ik vind het interessant om geschiedenis te duiden op een hele praktische manier. Zo blijkt vaak dat wat er nu gebeurt helemaal niet zoveel verschilt met het verleden. We denken dat we nu een vluchtelingenprobleem hebben, maar wij zijn altijd een land geweest dat vluchtelingen heeft opgevangen. Dat deden we in de 16e eeuw ook al.’

Ferdinand Bol (toegeschreven), Luitenant-admiraal Cornelis Tromp (1629-1691), circa 1667, olieverf op doek, 148,5x131cm, coll. Het Scheepvaartmuseum

Het Scheepvaartmuseum betrekt ook hedendaagse kunstenaars bij tentoonstellingen. Zoals Hans Op de Beeck die in 2019 met de tentoonstelling ‘Sea of Tranquillity’ een totaalbeleving maakte waarin de kunstenaar zijn visie op de toekomst van de cruiseliners en de wereld daar omheen liet zien. Of de tentoonstelling ‘Engelen van de Zee’ waarvoor Stephan Vanfleteren alle 108 jongens van Koninklijk Werk IBIS, een gezinsvervangend opleidingsinstituut in het Belgische Bredene, fotografeerde.

En Het Scheepvaartmuseum probeert een blik op de toekomstte werpen: ‘Begin dit jaar hadden we bijvoorbeeld de tentoonstelling ‘Rijzend Water’ met werk van Kadir van Lohuizen, waarbij hij de wereldwijde impact van de stijgende zeespiegel zichtbaar maakt. Dat is niet alleen relevant voor ons, maar ook voor de rest van de wereld. Daarom hebben we er een reizende tentoonstelling van gemaakt. Omdat duurzaamheid een van de speerpunten is van het museum proberen we ook de tentoonstelling zo duurzaam mogelijk te produceren. Denk bijvoorbeeld aan het lokaal uploaden van de foto’s, waardoor je geen transporten nodig hebt. Op die manier maken we een tentoonstelling die over duurzaamheid gaat, ook duurzaam als project. ’ In het najaar gaat een lang gekoesterde wens in vervulling: een tentoonstelling over de marineschilders Willem van de Velde de Oude en Willem van de Velde de Jonge. Huijser: ‘Al voordat ik directeur werd waren er plannen voor een tentoonstelling over Willem van de Velde en zijn zoon. Helaas kwam er steeds iets tussen waardoor het niet van de grond kwam. Toen ik directeur werd besloot ik dat deze tentoonstelling er hoe dan ook moest komen.’

MARITIEME SCHILDERKUNST

De maritieme schilderkunst is een Nederlandse uitvinding en raakt rond 1600 in schwung met schilder Hendrick Cornelisz Vroom (1566-1640) als een van de belangrijkste grondleggers van dit genre. Eind 16e en begin 17e eeuw verschuift de thematiek in de schilderkunst dankzij de Reformatie van religieus naar meer burgerlijke onderwerpen. Portretten, landschappen, maar ook zeegezichten worden steeds populairder.

De Republiek ontwikkelt zich eind 16e eeuw steeds verder tot een grote zeemacht. Na de Val van Antwerpen in 1585 groeit de haven van Amsterdam uit tot de grootste havenstad van Europa. In 1602 wordt de VOC opgericht en de Republiek krijgt een monopolie in de handel naar de Oostzee. Ook worden heel wat gevechten op zee uitgevochten. Naast de Tachtigjarige Oorlog raakt de Republiek na de Vrede van Munster in 1648 verwikkeld in drie Engels-Nederlandse Oorlogen. Aanleiding was met name de hegemonie over de Noordzee. Door deze ontwikkelingen groeit de populariteit van maritieme schilderkunst waardoor de vraag naar marineschilderijen in alle lagen van de bevolking enorm toeneemt. Huijser: ‘In de 17e eeuw zijn er in totaal ongeveer drie miljoen schilderijen gemaakt, dat is een gigantisch aantal. Een groot deel hiervan was mindere kwaliteit en vaak productiewerk dat voor weinig geld werd verkocht. Door de boekdrukkunst konden etsen en gravures bovendien gemakkelijk worden verspreid waardoor kunstenaars door heel Europa bekendheid kregen. Willem van de Velde en zijn zoon zijn precies in die markt gesprongen met hun gespecialiseerde en gedetailleerde maritieme werken.’

Willem van de Velde de Jonge, Een Engels schip in een stormachtige wind, circa 1700, olieverf op doek, 32x38cm, coll National Maritime Museum, Greenwich, Londen

WILLEM VAN DE VELDE & ZOON

Willem van de Velde de Oude werd in 1611 in Leiden geboren in een schippersgezin. Wanneer hij precies begon met tekenen en of hij daarvoor een opleiding volgde is niet bekend. Willem van de Velde de Oude trouwde met Judicgen Adriaensdr van Leeuwen en in 1633 werd een zoon geboren: Willem van deVelde de Jonge. Ergens in de jaren daarna vertrok het gezin naar Amsterdam, want in 1636 werd in de Oude Kerk zoon Adriaen gedoopt. In Amsterdam ging Willem van de Velde de Oude werken als scheepstekenaar. Zijn tekeningen werden vooral uitgegeven als prenten en in het begin los verkocht. Zijn zoons traden allebei in de voetsporen van hun vader. Willem specialiseerde zich in marineschilderijen en Adriaen ontwikkelde zich als landschapschilder. Willem van der Velde de Oude en zijn zoon Willem bouwden een goedlopende onderneming op dat zich vooral specialiseerde in maritieme schilderkunst. Het is niet helemaal duidelijk of Adriaen ook een rol speelde in het familiebedrijf.

SCHILDER OP ZEE

Een van de redenen voor het succes van de Van de Veldes was dat Van de Velde de Oude tussen 1653 en 1673 als ‘scheepstekenaer’ meevoer met grote zeeslagen die uitgevochten werden tijdens de Engels-Nederlandse Oorlogen. Hij was de eerste schilder ooit die met de vloot meevoer. Hij tekende en schetste de voortgang van het gevecht vanaf een galjoot, een klein zeilschip dat tussen de grote schepen doorvoer om berichten over te brengen. Hij gebruikte daarvoor grote vellen papier die hij dan steeds aan elkaar plakte, waardoor een lange strook van soms wel negen meter ontstond. Eenmaal thuis werkte hij zijn tekeningen tot in het kleinste detail uit met pen op doek of paneel.

Het hele artikel lezen? Bestel hier de losse editie van Tableau Magazine! Op de hoogte blijven van interessante tentoonstellingen, meld je dan nu aan voor onze nieuwsbrief of abonneer je op Tableau Magazine!