Heb je ooit van de schilder Ten Cate gehoord? Dan rijst al snel de vraag: welke Ten Cate? Begin dit jaar speelde diezelfde vraag ongetwijfeld in een klein Parijs veilinghuis, waar een schitterend schilderij, Sterrennacht aan zee, werd aangeboden. Gesigneerd met de naam ‘Ten Cate’, stond het vermeld als werk van Hendrik Jan ten Cate (1867-1955). Een vergissing, zo bleek al snel.
In het gezaghebbende Scheen-lexicon worden maar liefst acht kunstenaars met deze achternaam genoemd (en ja, er zijn ook schilders met de naam Ten Kate). Namen als Anne Marie Blaupot ten Cate (1902-2002), Constantina ten Cate (1806-1876) en Hendrik Gerrit ten Cate (1803-1856) passeren de revue. Maar de meest getalenteerde, naar mijn bescheiden mening, is zonder twijfel de Nederlandse impressionist Siebe Johannes ten Cate (1858-1908). Zijn dromerige landschappen en levendige stadsgezichten, vaak uitgevoerd in pastel, hebben een onmiskenbaar signatuur. Het duurde dan ook niet lang voordat ik zijn hand herkende in Sterrennacht aan zee. Een buitenkans! Het schilderij werd voor een bescheiden bedrag afgehamerd. De trein naar Parijs was snel geboekt.
Een reislustige kunstenaar
Siebe’s leven kende al vroeg tragiek. Beide ouders overleden toen hij nog jong was. Dankzij het familiekapitaal dat hij erfde, kon hij op 22-jarige leeftijd naar Parijs verhuizen, nadat hij zijn opleiding aan de Koninklijke Academie in Den Haag had voltooid en in Antwerpen. Na zijn definitieve vestiging in de Lichtstad raakte hij bevriend met grootheden als Camille Pissarro en Alfred Sisley, deelde hij een atelier met Kees van Dongen, en leerde hij Vincent van Gogh kennen, die hem in zijn brieven noemde.
Siebe was een productieve kunstenaar, die regelmatig exposeerde in binnen- en buitenland, waaronder op de prestigieuze Parijse Salon. Hoewel zijn vaste woonplaats zich bevond in het culturele hart van Europa, liet hij zich verleiden tot vele reizen. Zijn nieuwsgierigheid bracht hem naar Zwitserland, Spanje, België, Engeland, Scandinavië, Duitsland en zelfs Noord-Afrika.
Sterrennacht aan zee
Het schilderij Sterrennacht aan zee dateert uit 1901. In dit werk vangt Siebe de verstilde grootsheid van een nacht aan de Franse kust. Het spel tussen licht en duisternis, waar de zee en hemel elkaar raken, vormt het hart van dit schilderij. De donkere, rotsachtige kustlijn op de voorgrond torent als een stille wachter boven het water uit. Maar het is de lucht, bezaaid met sterren die als fonkelende stippen door de schemering breken, die het tafereel werkelijk tot leven brengt.
Siebe paste hier een opvallende techniek toe: hij schuurde de ruimte rond de sterren lichtjes op, waardoor het linnen subtiel zichtbaar wordt. Dit creëert een bijna etherisch effect, alsof de sterren zelf licht uitstralen. Het geheel ademt een mysterieuze, bijna symbolistische sfeer. Aan de horizon zien we een klein, rood licht – is het een schip, of een vuurtoren? Dit rode accent trekt onvermijdelijk de aandacht, dwingt de blik van de toeschouwer naar de oneindige horizon, en geeft het werk een subtiele spanning.
Siebe’s oeuvre balanceert tussen twee werelden: de serene natuur en de bruisende drukte van de stad. De landschappen en architectuur van de plekken die hij bezocht, spelen een prominente rol in zijn werk. Van de Vierwaldstättersee in Zwitserland en de bossen rond Zwolle tot de levendige markten van Sevilla, het Parijse nachtleven of de bedrijvigheid op de Theems in Londen. Al zijn werken worden gekenmerkt door een subtiele neveligheid, een dromerige sluier die als een herkenbaar element door zijn hele oeuvre heen zweeft. Naast schilderijen en pastels vervaardigde hij ook enkele etsen en litho’s.
Oeuvrecatalogus en RKD-Studie: Siebe ten Cate op de PAN
Hoewel Siebe ten Cate (nog) niet bij het grote publiek bekend is, doet dat niets af aan de kwaliteit van zijn werk. Zijn schilderijen maken deel uit van collecties van prestigieuze musea zoals het Rijksmuseum, het Louvre en Musee d’Orsay. Sinds 2020 zet de Siebe ten Cate Stichting zich in voor de herwaardering van deze kunstenaar. Dit jaar verschijnt er een uitgebreide RKD-Studie en oeuvrecatalogus, met essays over zijn leven, zijn artistieke netwerk en zijn reizen. Een eerste stap om zijn naam opnieuw op de kaart te zetten, werd in 2012 gezet met een overzichtstentoonstelling in het Fries Scheepvaartmuseum. Maar dit is nog maar het begin. De stichting plant de komende jaren tentoonstellingen in zowel Nederland als Frankrijk.
Geïnteresseerd geraakt in deze Friese impressionist? Sterrennacht aan zee is te zien, samen met een kleine selectie van andere werken, bij Kunsthandel Pygmalion (stand 91) tijdens de PAN in Amsterdam.
Bob Scholte is een van de jongste kunsthandelaren van Nederland. Als historicus en kunsthistoricus onderzoekt, verzamelt en verkoopt hij kunstwerken uit de 19e- tot halverwege de 20e eeuw, met een extra focus op Nederlandse oude meesters. In deze column doet Bob verslag van zijn avonturen in de kunstwereld.
Meer lezen? Neem een abonnement of koop een losse editie in de winkel.
