Categorieën
2024 Columns

Column Collect: van privé naar publiek

De privéverzamelaar – en diens collectie – begeeft zich de laatste tijd steeds vaker en bewuster in het publieke domein. Waar traditiegetrouw privécollecties achter gesloten deuren bleven, en enkel toegankelijk waren voor de eigenaars en een selecte groep relaties, stapt de verzamelaar de laatste decennia nadrukkelijk uit de luwte.

Deze tendens is onder andere te zien aan de enorme groei aan privémusea wereldwijd, waarvan er ruim 440 zijn die toegankelijk zijn voor het algemene publiek én gewijd aan (met name hedendaagse) kunst. Opmerkelijk is dat 25% hiervan in de afgelopen tien jaar is geopend en met name in Duitsland, de Verenigde Staten en Zuid-Korea verzamelaars de deuren openzetten voor het publiek. Van bescheiden locaties tot door toparchitecten ontworpen gebouwen die state of the art zijn, ze tonen allen de keuze en smaak van de eigenaar. In verhouding met de duizenden musea die er over de hele wereld zijn, lijkt dit een druppel op een gloeiende plaat, maar de invloed van de verzamelaars achter deze private musea moet wel degelijk serieus worden genomen.

Nederlandse voorbeelden

In Nederland kennen we een wat bescheidener palet aan musea die ontstaan zijn vanuit een privécollectie, met als pionier hierin Museum De Pont, meer recent Museum MORE en de in 2016 geopende publiekslieveling Museum Voorlinden. Naast deze instituten die wortels in particuliere collecties hebben, is er ook vanuit de ‘reguliere’ musea een groeiende interesse in en ruimte voor niet-publieke verzamelingen. Zo bood de Kunsthal in Rotterdam een podium aan de KRC Collectie van Rattan Chadha, was de verzameling hedendaagse Afrikaanse kunst van Pieter en Carla Schulting te zien in Kunsthal KAdE in Amersfoort en toonden Martijn en Jeannette Sanders een deel van hun collectie in het Stedelijk Museum Amsterdam. Deze omvangrijke tentoonstellingen laten naast een inhoudelijk verhaal over de kunstwerken en onderlinge samenhang ook de betrokkenheid en het enthousiasme van de verzamelaars zien. Hun keuze is voor even van iedereen.

Met name in het internationale topsegment zijn aankopen van verzamelaars van grote invloed op de carrière van kunstenaars

De invloed van de collectioneur

Naast het ontsluiten van (delen van) collecties in musea leveren privéverzamelaars ook via andere manieren een bijdrage aan het kunstlandschap, bijvoorbeeld door het (langdurig) in bruikleen geven van kunstwerken voor een specifieke tentoonstelling of het doneren van werken aan musea. Deze genereuze gebaren maken mogelijk dat kunst die anders nooit te zien zou zijn zich – al dan niet tijdelijk – in het publieke domein begeeft.

Musea hebben te maken met beperkte budgetten, een doorwrocht collectiebeleid dat continue wordt aangescherpt en zorgvuldige aankoopprocessen: restricties waar de welvarende particuliere verzamelaar niet aan gebonden is. Hoewel een verkoop aan een museum nog altijd hoger op het verlanglijstje van de galerie staat, betekent dit ook dat privéverzamelaars sneller kunnen anticiperen in de kunstmarkt. Hun aankopen, met name in het internationale topsegment, zijn van grote invloed op de ontwikkeling van de carrière van kunstenaars. Samen met de tendens om deze aankopen ook met een breed publiek te delen wordt de stem van de verzamelaar steeds belangrijker en zichtbaarder. Dit uit zich ook in de aandacht voor de collectioneur in panels, debatten en conferenties die in het kunstveld worden georganiseerd. De verzamelaar wordt niet zelden uitgenodigd als expert of smaakmaker en lijkt hierin een vaste waarde te worden, zij aan zij met de museumconservatoren. De invloed van de collectioneur lijkt te groeien, wat zich op positieve wijze toont in het delen van talloze topstukken met het grote publiek.

Er is vanuit de kunstwereld echter ook een kritische noot op deze ontwikkeling: de verzamelaar kan de eigen collectie gebruiken om invloed uit te oefenen op het (tentoonstellings)beleid van de instellingen en zo voorbijgaan aan de zorgvuldigheid waarmee musea hun keuzes maken. Waar musea het grote plaatje – denk aan maatschappelijke tendensen, lacunes in de collectie en makers die nog niet gehoord en gezien worden – als leidraad voor hun aanwinsten en tentoonstellingen gebruiken, hoeft de privéverzamelaar niet binnen dergelijke kaders aan te kopen en is de eigen interesse, persoonlijke visie en voorkeur (terecht) leidend. Dit resulteert in een interessant spanningsveld waartoe de kunstwereld zich in toenemende mate zal moeten verhouden.

Nadine van den Bosch is kunsthistoricus en co-founder van Young Collectors Circle, hét platform voor startende kunstverzamelaars. Daarnaast werkt ze als curator en kunstadviseur voor diverse (bedrijfs)collecties en is ze columnist en tekstschrijver.

Meer lezen? Neem een abonnement of koop een losse editie in de winkel.

Categorieën
2022 Columns

Column Collect: Werk op papier

Een schets van potlood of houtskool is het startpunt van talloze meesterwerken uit de kunstgeschiedenis. Het zijn deze lijnen waarmee de kunstenaar het werk tot leven brengt. De eerste ideeën krijgen (letterlijk) vorm op een vel papier en zijn onontbeerlijk voor het totstandkomen van menig kunstwerk. Schetsen is een directe en associatieve manier van werken, waarbij het handschrift van de kunstenaar herkenbaar is. Een kunstwerk op papier is echter meer dan een stap in het maakproces. De directheid van het medium biedt de mogelijkheid om mysterieuze, parallelle werelden te scheppen die een luikje naar een andere tijd of een ander universum tonen. Op verleidelijke wijze wordt de kijker uitgenodigd om de wereld van de kunstenaar in te stappen.

MYSTERIEUZE TAFERELEN

Zo neemt kunstenaar Marcel van Eeden de aanschouwer mee in figuratieve tekeningen waarop alledaags aandoende situaties te zien zijn. Het bescheiden formaat van zijn werk en de subtiele details nodigen uit tot nadere inspectie. Zijn werk roept een mysterieuze sfeer op, als een snapshot uit een obscure film-noir uit de jaren 50. Als een meesterlijke verhalen-verteller schept Van Eeden een wereld waarin feit en fictie in elkaar overlopen.

Geïnspireerd door foto’s, tijdschriften en kranten van voor 1965 (het geboortejaar van de kunstenaar) zet hij het verleden naar zijn hand. Het figuratieve, verhalende element schept direct vertrouwen: het lijken waargebeurde scènes die in archieven zijn terug te vinden. Het zijn vensters naar het verleden, een glimp naar een tijd van weleer. Men zou haast vergeten dat de kunstenaar deze taferelen nooit zelf heeft aanschouwd. Terwijl dit gegeven juist een interessante spanning oplevert. De directheid en het intieme van de tekeningen suggereert een blik op de wereld door de ogen van de kunstenaar, maar niets is minder waar.

DETECTIVE

De geboortestad van Van Eeden speelt een terugkerende rol in zijn tekeningen, we zien vaak het Den Haag van voor 1965 als hoofdrolspeler. Zo dook Van Eeden voor een serie werken in het spiritisme, dat eind jaren 20 en 30 zijn hoogtijdagen beleefde in Den Haag. Als een detective achterhaalde hij via advertenties in de kranten van die tijd op welke adressen er seances werden gehouden. Gewapend met een adressenlijst vervolgde de kunstenaar zijn onderzoek naar archiefbeelden van deze huizen. Dit resulteerde in de creatie van een reeks werken op papier, waarop de huizen waar actieve spiritisten woonden te zien zijn. De kijker kan niet anders dan zich afvragen wat voor mysterieuze taferelen zich achter deze deuren hebben afgespeeld. Juist door alleen de locatie in beeld te brengen wakkert de kunstenaar de nieuwsgierigheid en verbeeldingskracht aan.

Kunst verzamelen werk op papier
Dan Zhu, Mussels, 2019, courtesy Galerie Maurits van de Laar

DAN ZHU

Ook kunstenaar Dan Zhu roept een mysterieuze sfeer op in haar werk. Met name haar figuratieve aquarellen flirten met de droomwereld van het surrealisme. Zhu kiest herkenbare vormen uit de natuur (zoals planten of dieren) en gebruikt deze als bouwstenen van haar tekeningen. Zo stapelt ze in een van haar recente werken een aantal mosselen op elkaar die samen een nieuw, insect-achtig organisme vormen. De glimmende, semi-transparante schelpen bewegen zich zwevend voort, alsof de zwaartekracht op hen niet van toepassing is. Als ranke tornado’s schreiden de magische wezens over het zand. Met uitwaaierende voelsprieten verkennen ze hun omgeving, wellicht op zoek naar de enkele parels die op het strand te zien zijn. De rode vloedgolf die dreigend aan de horizon opwelt lijkt hen geheel te ontgaan.

SURREALISME

De magische sfeer in de werken van beide tekenaars past in de trend van een hernieuwde waardering voor het surrealisme. Zo speelde in de toonaangevende Biënnale van Venetië het dromenrijk een belangrijke rol. Ook in de prominente musea en beurzen is aandacht voor werken die refereren aan magie, fabels en alchemie. Het is geen toeval dat tekeningen en aquarellen hier goed vertegenwoordigd zijn. Met waterverf vloeien verschillende onderdelen van het werk in elkaar over en zijn er geen scherpe contouren. Ook door een zachte potloodtoets zijn de lijnen diffuus en kunnen mysterieuze schaduwen worden aangebracht.

Waar de afgelopen periode geëngageerde kunst en een formele vormentaal de boventoon voerde, lijkt er nu voorzichtig ruimte te komen voor het onderbewuste en het absurde. Poëtische werken die direct uit de gedachte- en fantasiewereld van de kunstenaar komen zijn in zwang. Met speelsheid, humor en een vleugje onheilspellendheid wordt de verbeeldingskracht van de kijker geprikkeld.

Nadine van den Bosch is kunsthistoricus en co-founder van Young Collectors Circle. Daarnaast werkt ze als curator en schrijver, adviseert ze kunstinstellingen over strategie en development en is ze kunstadviseur voor diverse (bedrijfs)collecties.

Meer lezen? Bestel een losse editie of haal hem in de winkel.