Categorieën
2024 Stories

Manifesta: meer dan kunst

Kunst kan een ander verhaal vertellen. Het kan verbinden. Dat is de vaste overtuiging van Hedwig Fijen, oprichter en directeur van Manifesta. Manifesta werd opgericht in de jaren 90, toen na de val van de muur bleek dat oost en west Europa vreemden waren voor elkaar. Met Manifesta probeerde Fijen een brug te slaan tussen beide en in samenwerking één Europees project neer te zetten. Die missie blijkt nog steeds relevant.

De eerste editie van Manifesta vond in 1996 plaats in Rotterdam. Vijf curatoren uit Rusland, Hongarije, Verenigd Koninkrijk, Oostenrijk en Spanje werkten met Fijen aan de manifestatie die op verschillende locaties plaatsvond en waar zeventig kunstenaars uit 25 landen aan deelnamen. Samenwerking met lokale instellingen en tussen kunstenaars en organisaties onderling was daarbij belangrijk. Bijna dertig jaar later is de opzet van Manifesta eigenlijk nog hetzelfde. Fijen heeft nog altijd de leiding, Europa is nog steeds de focus en het proces dat aan de biënnale vooraf gaat blijft van belang. Fijen: ‘Soms krijg ik wel de suggestie om mondiaal te gaan, maar Europa is nog lang niet klaar. […] Kunst kan echt een ander verhaal vertellen, het kan verbinden in plaats van polariseren.’ Met de problemen die in Europa spelen, oorlog, migratie, is duidelijk dat er nog steeds een taak ligt.

Manifesta 15 Tableau Magazine
Eva Fàbregas, Devouring Lovers, 2023 © Staatliche Museen zu Berlin, Hamburger Bahnhof – Nationalgalerie der Gegenwart. Foto: Jacopo La Forgia

Lokale research

Anders dan de meeste biënnales kiest Manifesta er niet voor om in een grote tentoonstelling op een vaste locatie de actuele ontwikkelingen in de beeldende kunst te tonen. Elke twee jaar vindt het ergens anders plaats, waar het aanhaakt op de omgeving en de thema’s die daar spelen. Meer dan om de kunst alleen gaat het om de verbinding tussen kunst en maatschappij. Manifesta is geleidelijk uitgegroeid tot een onderzoekende en activistische instelling die de kracht van kunst benut om veranderingen in gang te zetten. Voor elke editie melden zich drie à vier steden met een thema dat ze door Manifesta willen laten onderzoeken. Nadat Manifesta een locatie heeft gekozen is het opstellen van een urban vision het begin: een verkenning van de stad en de onderwerpen die er spelen.

Sinds editie 12 ligt de aandacht vooral bij stad en architectuur. Daarbij worden zowel mondiale thema’s als migratie en klimaat als lokale problematiek onder de loep genomen. De locaties zijn heel divers, van Sint-Petersburg tot Zürich en Palermo, waarbij duidelijk wordt dat er nog altijd grote verschillen zijn in Europa.

De vorige editie vond plaats in Pristina, Kosovo. Het onderwerp daar was de transformatie van de openbare ruimte na veertig jaar communisme, en de oprichting van een instituut voor traumaverwerking na een geschiedenis van conflicten. Bovendien is Kosovo nog niet door alle landen erkend en er was nog een visumplicht. Pas sinds januari 2024 kunnen Kosovaren vrij reizen. Een heel andere achtergrond dus dan de meeste landen in Europa. Dit jaar is Barcelona aan de beurt, waar onder andere het toerisme voor problemen zorgt. Daarna volgt het Ruhrgebied en in 2028 zou Fijen graag een locatie in Oekraïne kiezen. De stad Narwa op de grens tussen Estland en Rusland is eveneens een locatie die ze graag een keer onder de loep wil nemen met Manifesta, maar dat ligt voorlopig lastig.

Kunst kan echt een ander verhaal vertellen, het kan verbinden in plaats van polariseren

Manifesta 15 Tableau Magazine
Lara Schnitger, House of Heroines, 2020 © NGV Triennial 2020. Foto: Tom Ross

Kunst als katalysator

Manifesta kiest niet de meest voor de hand liggende culturele hotspots maar de periferie van de kunstwereld. Waarom? Omdat het kunst en cultuur in wil zetten als katalysator voor positieve sociale en maatschappelijke verandering. Daar waar het nodig is. Door dat steeds op een andere locatie te doen is er steeds een frisse blik op wat die rol kan zijn en heeft het op meerdere locaties effect. Want dat heeft het, ook als Manifesta weer vertrokken is. Nieuwe sociale en culturele constructies blijven bestaan, contacten zijn gelegd, netwerken opgebouwd, problemen zijn op de agenda gezet, iets is veranderd. Mede door de persaandacht die een stad door de aanwezigheid van Manifesta krijgt. En omdat Manifesta altijd samenwerkt met locale partners, blijft iets van de expertise in de stad achter als de biënnale weer vertrokken is.

Barcelona

Intussen is Manifesta toe aan de 15e editie, van 8 september tot 24 november in Barcelona en omgeving. In Barcelona benoemde de stad als probleem dat alle culturele voorzien­ingen in het centrum van de stad zitten, waar vooral toeristen komen. De Catalanen zelf, die meer in in de buitenwijken wonen, hebben in hun directe omgeving nauwelijks culturele instellingen. De vraag van de stad was iets te doen aan decen­tralisatie van cultuur en het meer bereikbaar te maken.

Verder lezen? Neem een abonnement of koop een losse editie in de winkel.

Manifesta 15 – Barcelona en omgeving, 8 september tot 24 november 2024
• met o.a. Institute for Postnatural Studies, Lara Schnitger, Diana Scherer, Eva Fàbregas, Tanja Smeets, Fanja Bouts, Félix Blume, Elmo Vermijs, Embassy of the North Sea