Categorieën
2024 Stories

Kunst uit het derde rijk in Museum Arnhem

Museum Arnhem haalt Duitse nazikunst uit de vergetelheid. De nazi’s verordonneerden op grote schaal de productie van realistische kunst. Museum Arnhem toont een uniek overzicht van Duitse werken die na afloop van de Tweede Wereldoorlog het daglicht niet meer hebben gezien. ‘Het is serieuze kwaliteitskunst die je niet zomaar kunt wegzetten als belabberde propaganda’, zegt curator Jelle Bouwhuis.

De slag om Arnhem in september 1944 is in deze stad nergens ver weg. De brug over de Rijn waar het allemaal om draaide bij de op een na grootste luchtlanding en veldslag op Nederlands grondgebied, ligt er nu onaangedaan bij. Monumenten, musea, wandelroutes en de militaire begraafplaatsen in de omgeving houden de herinnering aan Operatie Market Garden levend. Museum Arnhem werd daarbij ook verwoest, het heropende in 1953. De observatiebunkers die de Duitsers groeven liggen nog altijd onder de museumtuin. De nieuwe overhangende museumvleugel uit 2022 onderstreept de strategische positie op de heuveltop met weids zicht over het Rijndal. Op deze plek vindt deze winter een belangwekkende tentoonstelling plaats over kunst in het derde rijk.

Hoogtepunt van realisme

Museum Arnhem toont negentig werken van Duitse kunstenaars uit de periode 1933-1945. Het is voor het eerst dat een kunstmuseum beeldende kunst die gemaakt werd conform de eisen die het naziregime stelde, op deze schaal exposeert. Het is een doos van Pandora die opengaat, met werken die na de oorlog in diskrediet zijn geraakt, net als de kunstenaars die ze maakten. De werken zijn grotendeels afkomstig van het Deutsches Historisches Museum in Berlijn, die de beladen kunst nauwelijks heeft getoond. Conservator Jelle Bouwhuis vertelt waarom Museum Arnhem het wel aandurft om ze tentoon te stellen. ‘Wij zijn een museum voor realisme uit de eerste helft van de 20e eeuw en daar passen deze werken stilistisch gezien goed bij. Ze komen uit een periode waarin deze stroming in Duitsland haar hoogtijdagen beleefde, aangejaagd door de Duitse verheerlijking ervan. Doordat het na de oorlog weggestopt is, ontstond een blinde vlek in de kunstgeschiedenis. De werken zijn in de vergetelheid geraakt, niemand kent ze goed.’

Kunst in het derde rijk Museum Arnhem Tableau Magazine
Oskar Martin Amorbach, Brief in de ochtend, 1944, privécollectie

Verwacht in Museum Arnhem geen wanden vol hakenkrui­zen, nazi­symboliek of oorlogstaferelen.

Direct na de oorlog werd veel nazikunst geconfisqueerd door de Verenigde Staten. Later kreeg de Duitse staat alles terug, met uitzondering van de portretten van Hitler en andere nazileiders, die in de Amerikaanse kluis bleven.

Afleiding en verleiding

‘Wat we tonen is het topje van het topje van de ijsberg, want er zijn honderdduizenden, misschien wel miljoenen werken gemaakt in nazi Duitsland. Alleen door ingeschreven leden van de Reichskulturkammer, waarin joden of zij die zich niet committeerden niet welkom waren. In een periode van twaalf jaar heeft het Duitse regime het moderne kunstbedrijf flink aangewakkerd en kocht de staat op grote schaal hedendaag­ se kunst aan’, vertelt Bouwhuis. Belangrijk daarin was de Grosse Deutsche Kunstausstellung die jaarlijks plaatsvond in München. De nazi’s bouwden daarvoor het Haus der Deutschen Kunst met duizenden vierkante meters oppervlak dat volledig gevuld werd met propaganda kunst. Bouwhuis: ‘Kunstenaars konden intekenen via een open inschrijving die erg populair was en zeven keer werd overschreven. Er werd dus grondig geselecteerd. Je moest echt wat kunnen om gekozen te worden. Als gevolg namen kunstenaars elkaar de maat en streefden naar hun beste kunnen.’

Kunst in het derde rijk, Museum Arnhem. Foto: Eva Broekema

De kunststromingen en daarmee de Duitse kunstwereld werden door het regime volledig gepolariseerd. Kunst die aan de regels voldeed was goed, de rest per definitie niet. ‘Kunstenaars die meededen waren spekkoper. Hitler en zijn gevolg waren grootafnemers van hun werk. Hitler, die ooit zelf kunstenaar wilde worden, heeft 300 werken aangekocht waaraan hij 6,5 miljoen Rijksmarken spendeerde. De rest van de nazitop volgde. Ook particulieren kochten de jaarlijkse kunstbeurs leeg; er werden zelfs nieuwe hangings georgani­seerd met supplementen bij de catalogus’, vertelt Bouwhuis. De marketing was professioneel: de beeltenissen vonden geraffineerd hun weg naar het grote publiek door rond­ reizende exposities in meerdere talen, ansichtkaarten en posters. De Duitse kunstmachinerie draaide overuren. Afleiding bieden van de oorlogsgruwel was een belangrijk doel van het regime. ‘In 1942 kwamen 850.000 bezoekers kijken, ondanks de oorlog, of misschien wel dankzij, omdat zij op zoek waren naar een verzetje’, denkt Bouwhuis. Zo werd het volk verleid tot de ideologie van het nationaalsocialisme. Verheerlijkt werden klassieke kunststijlen en realisme. Niet toegestaan werden moderne en abstracte kunststromingen zoals het expressionisme en kubisme. Sterker nog deze wer­ den expliciet weggezet als entartet (ontaard).

In 1937 vond de beruchte lastertentoonstelling ‘Entartete Kunst’ plaats. Die reisde rond en is door twee miljoen mensen gezien. Bouwhuis: ‘Het was bedoeld als een educatieve ten­ toonstelling om het volk te leren wat slechte kunst is, dat werd uitvergroot en belachelijk gemaakt. Twintigduizend van die moderne werken uit de musea zijn door het regime aan het buitenland verkocht. Dat is de kunst die wij nu als goede, moderne kunst beschouwen.’

Ongemakkelijk?

Verwacht in Museum Arnhem geen wanden vol hakenkrui­zen, nazi­symboliek of oorlogstaferelen. Wel: de glorificatie van het platteland en het Duitse (boeren) volk in werken van Julius Paul Junghanns en Max von Poosch. Er zijn landschaps­ taferelen van Edmund Steppes en Willy Kriegel. Ook de Arische mens figureert weeldig: atletische mannen en rond­borstige vrouwen – de opvatting over genderrollen in de nationaalsocialistische ideologie laat weinig te raden over in het werk van kunstenaars als Ivo Saliger, Oscar Graf en Albert Janesch. Ook de industriële vooruitgang in het derde rijk is een be­langrijk thema en wordt verbeeld door Günther Domnich, Erich Mercker en Claus Bergen aan de hand van fabrieken, spoorwegen en militair materieel. 

Verder lezen? Neem een abonnement of koop een losse editie in de winkel.

Kunst in het derde rijk
Museum Arnhem
t/m 24 maart

Categorieën
2023 Stories

Tableau Portret: Saskia Bak (directeur Museum Arnhem)

Na ruim vier jaar verbouwen en het realiseren van een nieuwe vleugel trekt Museum Arnhem veel nieuwe en trouwe bezoekers, die het museum als het ware herontdekken. Met 550 m2 extra oppervlakte valt er meer dan voorheen te genieten van een verrassende opstelling. Dat is waar directeur Saskia Bak zich nu op richt: de museale parel van Arnhem weer uitbundig te laten schitteren. ‘Wat mij aanspreekt is andere mensen meenemen in de kunst.’

Nu Museum Arnhem klaar is voor de toekomst beschouwt Bak het meer dan ooit als voorrecht hier te werken: ‘Telkens als ik door het museum loop, word ik blij van wat we hebben bereikt. De publieksfuncties zijn op orde en er wordt voldaan aan alle actuele eisen voor het maken van tentoonstellingen. De extra vierkante meters stellen ons in staat ons programma ten volle uit te voeren en onze ambities waar te maken. Met hulp van de gemeente Arnhem hebben we onze visie aangepast en de focus gericht op de toekomst. De tijden veranderen snel en zo’n gebouw moet decennia meegaan. De architect heeft ingezoomd op de kern van het museum en ons profiel weer scherp gesteld met respect voor het verleden. Daarin spelen twee oud-directeuren een hoofdrol. Ten eerste de welbekende Pierre Jansen. Hij sprak over kunst op basis van gelijkwaardigheid. Hij wilde altijd weten wat mensen bezig hield en van daaruit het gesprek aangaan. Later ontwikkelde Liesbeth Brandt Corstius een heel specifiek verzamelbeleid: kunst gemaakt door vrouwen. Die werden destijds nergens anders gerepresenteerd. Beide uitgangspunten zetten wij met verve voort. Vooral door het verzamelen van kunst uit verschillende culturele achtergronden. Ook daar waren wij al vroeg bij.’

Kunst kijken is bij ons een avontuur

Saskia Bak Museum Arnhem Tableau Magazine
Maria Roosen, Borstentros, 2010. Foto: Marc Pluim Fotografie.

Vraagstukken van vandaag

Die sterke momenten in de geschiedenis van Museum Arnhem hebben geleid tot een centraal thema: Kunst & Samenleving. Bak: ‘En met subthema’s als emancipatiestrijd en onrechtvaardigheid geeft onze collectie een representatief beeld van de vraagstukken van vandaag. Maatschappelijke context speelt een grote rol in dit museum. Gek genoeg ziet men kunst die ergens over gaat en kunst die alleen maar mooi is dikwijls als een tegenstelling. Echter, in onze visie komen die twee schijnbare uitersten juist bij elkaar. Dat proberen we visueel te vertalen. Publieksvriendelijk program­ meren kan heel goed samengaan met deelname aan het maatschappelijk debat. We zijn er natuurlijk vooral om mu­ seum te zijn. Samen met de publieksvraag blijven onze artistieke doelen het belangrijkst. We hangen kunst op met het doel zoveel mogelijk mensen te betrekken.’

Saskia Bak Museum Arnhem Tableau Magazine
Serge Attukwei Clottey, GBOR TSUI (Visitor’s Heart), 2019. Foto: Jannes Linders.

Kijk-carrière

Museum Arnhem staat vooral bekend om zijn collectie realis­ten uit het interbellum en hedendaagse schilderkunst, vooral van vrouwen. Bak: ‘Kunst wordt vaak geplaatst in het perspec­tief van stijlen, stromingen en kunstgeschiedenis. Wat wij doen is juist de inhoud voorop zetten. Wat vertelt het kunst­werk? Waar gaat het over? Dat past heel goed in het kader van maatschappelijke context, want kunst kun je niet los zien van de samenleving waarin die ontstaan is. Ondertussen willen we meer publiek bereiken en dat ook verbreden. Denk aan jongeren en bijvoorbeeld meer Duitse bezoekers. Die triggeren we zeker met de nieuwe expositie Willink – Baluschek. Baluschek was de Berlijnse leermeester van Willink. Het is een bijzondere tentoonstelling met fraaie bruiklenen. Mijn eigen ‘kijk­carrière’ is bij Willink begonnen. Zijn vroege werk, toen hij nog abstract was, dat vond ik ge­ weldig! Daarna pas ontdekte ik Picasso, Mondriaan, De Stijl. Het leuke van dit museum is dat je hier je eigen kijk­carrière kunt starten. Vanwege de toegankelijke kunst. Niet zozeer kunst die makkelijk is, maar kunst die aangenaam is om naar te kijken. Kunst kijken blijft een avontuur. Je kijkt altijd verder. Zeker in een tentoonstelling als ‘Ten minste houdbaar tot’ mengen wij actuele kunst met oudere collecties zoals Jan Mankes. Zo kun je het kijk­avontuur aangaan.’

Museum Arnhem
Utrechtseweg 87
6812 AA Arnhem

Lees verder in de nieuwste Tableau. Bestel een losse editie of haal hem in de winkel.

Categorieën
2022 Highlights

Museum Arnhem bijna weer open!

Vier jaar was het museum gesloten voor verbouwing. Iets langer dan gepland, maar daardoor werd ook een deel van de coronacrisis gemist. Museum Arnhem is uitgebreid met een nieuwe vleugel naar ontwerp van Benthem Crouwel Architects, die 550 vierkante meter ruimte oplevert. Dat zijn vier extra tentoonstellingszalen en twee publieksruimtes.

Dit voorjaar opent het museum met onder andere de tentoonstellingen ‘Van Links Naar Rechts’ en ‘Tenminste Houdbaar Tot’. Twee thematische tentoonstellingen die dwars door de collectie lopen. Conservator moderne kunst Jelle Bouwhuis tekent voor ‘Van Links Naar Rechts’ en kijkt hierin met een frisse blik naar het realisme dat sinds jaar en dag een van de kernpunten is in de collectie van het museum. ‘Als je erin duikt zie je dat er vanaf 1930 een interessante ontwikkeling is met linkse realisten die zich beginnen te roeren. Kunstenaars als Carel Willink, Pyke Koch en Raoul Hynckes domineren het beeld dat we van het realisme in de jaren 30 hebben, de anderen zijn een beetje vergeten maar waren er wel degelijk. Nola Hatterman bijvoorbeeld. Die groep krijgt nu meer ruimte.’

Carel Willink, Wilma met kat, olieverf op doek, 1940, coll. Museum Arnhem
© Sylvia Willink

VAN LINKS NAAR RECHTS

Bouwhuis zet in de tentoonstelling bewust links tegenover rechts. ‘De politieke polarisatie speelde echt een rol in het kunstklimaat van de jaren 30 in Nederland. Links en communistisch kreeg weinig voet aan de grond, neutraal en rechts kreeg de ruimte. Communistisch en socialistisch georiënteerd werk was vanaf 1933 nauwelijks zichtbaar en tijdens de oorlog helemaal niet. Twaalf jaar lang waren deze kunstenaars dus vrijwel niet te zien. Dat zetten we nu recht.’

Niet alleen met de tentoonstelling, ook in de aankopen vult Museum Arnhem dit hiaat aan. Bijvoorbeeld met werk van Anneke van der Feer en Berthe Edersheim, die beiden tot de linkse groep hoorden die na 1933 nog maar weinig publieke zichtbaarheid kreeg.

Het museum zelf (opgericht in 1856), ging vanaf 1935 eigentijdse kunst verzamelen. Met name uit de regio, met realistisch werkende kunstenaars als Dick Ket, M.C. Escher en Johan Mekkink. Van Dick Ket ontving het museum bij zijn overlijden in 1940 een legaat, waarna realisme vanaf de jaren 50 het uitgangspunt werd voor de collectie, mede omdat andere musea daar weinig aandacht voor hadden. ‘Eigenlijk doet het museum dat nog steeds, maar nu inclusief die linkse groep en vrouwelijke kunstenaars.’ In ‘Van Links naar Rechts’ wordt de lijn doorgetrokken tot het heden. De tentoonstelling bestaat uit twee delen: de heftige periode van het Interbellum en de grote lijn van 1910 tot 2020. Met uit 2020 bijvoorbeeld werk van Iris Kensmil.

Verder lezen? Bestel hier de losse editie van Tableau Magazine!

Opening Museum Arnhem
13 mei 2022
www.museumarnhem.nl

Op de hoogte blijven van interessante ontwikkelingen in de kunst? Meld je dan aan voor onze nieuwsbrief!

Categorieën
Highlights

YOUTUBE TREASURE: MONALI MEHER

Er ligt 700 kilo aardappelen op de vloer van De Kerk in Arnhem. Ze zijn allemaal beschilderd met zwarte verf. Er staan woorden op, negatieve woorden die ons leven en onze gedachten zo kunnen beheersen. Vooral in tijden van lockdown. De aardappelen zijn onderdeel van een performance van Monali Meher. Voor de lockdown schilde ze de aardappelen samen met bezoekers om ze van hun negatieve lading te ontdoen. Toen De Kerk noodgedwongen moest sluiten ging ze alleen verder.

Transformatie

Monali Meher studeert in 1998 af van de opleiding Fine Arts aan de Sir JJ School of Arts in Mumbai. Daarna krijgt ze verschillende residentieplekken aangeboden, onder andere in Wenen, Amsterdam en Italië. Haar werk omvat verschillende disciplines, maar ze specialiseert zich vooral in performance art. In haar performances probeert ze te zoeken naar transformatie, het creëren van een nieuwe identiteit en het opnieuw vormgeven van objecten. Tijd staat daarbij centraal, ze gebruikt tijd als medium dat wordt uitgebreid, samengesteld en vastgelegd. Meher vindt het belangrijk dat haar werk inspireert tot een bepaald bewustzijn en een publieke betrokkenheid bij actuele ontwikkelingen en situaties.

Monali Meher: ‘Het gebruik van natuurlijke en kortstondige ingrediënten in mijn werk resulteert in een proces van vergankelijkheid in een kortstondig moment van de tijd. Dit is volkomen, dus onvermijdelijk en opzettelijk. Zulke assemblages en installaties zijn tijdelijke constructies in tijd en ruimte die gecreëerd worden binnen de ‘performance’.

Moment uit performance Old Fashioned door Monali Meher, 2020, De Kerk Arnhem
Samen delen

Voordat het hele land weer voor meerdere weken in lockdown ging, nodigde Meher bezoekers uit om de aardappelen samen met haar te schillen en ze van hun ‘giftige huid’ te ontdoen. Toen bezoekers niet meer konden komen, schilde ze een groot gedeelte zelf. Meher doneerde de geschilde aardappeloen vervolgens aan De Stadskeuken in Arnhem, die er maaltijden van bereidde. Een ander deel ging naar andere Arnhemse instellingen die maaltijden bereiden en uitdelen aan daklozen.

Wil je op de hoogte blijven van onze Youtube Treasures, meld je dan aan voor onze nieuwsbrief of abonneer je op Tableau Magazine!

Categorieën
2020 Nieuws

Kunst om voor thuis te blijven! deel 6

Museum Beelden aan Zee

In museum Beelden aan Zee staat de tentoonstelling Mensbeeld-Mensbeest van Germaine Richier in stilte te wachten op de eerste bezoekers. Het museum deelt  een bijzondere sneak preview van de tentoonstelling. De rauwe en verontrustende beeldhouwwerken van de Franse beeldhouwster Richier worden door operazangeres Francis van Broekhuizen toegezongen. Een indrukwekkende uitvoering van Puccini`s Vissi d`Arte die opent met de woorden `Ik leefde voor de kunst.` De video is online te bekijken.

beelden aan zee

 

Kunsthal masterclasses

Kunsthal Rotterdam presenteert in samenwerking met de Willem de Kooning Academy een reeks masterclasses – exclusief voor studenten en Kunsthal Vrienden – door bijzondere kunstenaars. Deze masterclasses zijn nu via youtube online te bekijken. Twee uur lang luisteren naar een college van makers als fotograaf Peter Lindbergh, fotograaf en kunstenaar Erwin Olaf, choreograaf Conny Janssen, architect Rem Koolhaas, fashion artists Viktor&Rolf,  kunstenaar en innovator Daan Roosegaarde en de Belgische fotograaf Stephan Vanfleteren. De laatste exposeerde in 2018 met `Surf Tribe` in de Kunsthal en had onlangs in FOMU Antwerpen een overzichtstentoonstelling. 
Een reeks inspirerende colleges die net weer iets langer duren dan de gemiddelde virtuele museumtour. 
 

Feestelijke doe het zelf initiatieven

Wat lichter van aard zijn de vele doe het zelf ideeen die voorbij komen online. Passend in de sfeer van koningsdag en meivakantie is bijvoorbeeld deze 
workshop van Museum Arnhem.
Live boetseren met Mirthe Dokter. Via de facebookpagina van Museum Arnhem, woensdag 29 april om 13.30 uur.
https://www.facebook.com/events/250939342748898/​

mirthe dokter

Mirthe Dokter
Beeldend kunstenaar en theatermaker Mirthe Dokter maakt een groot introvert volk tijdens de tentoonstelling City Life. Zij nodigt mensen uit om samen hoofdjes te kleien. De gekleide hoofdjes worden onderdeel van de tentoonstelling. Hiermee wil Dokter de zichtbaarheid van ‘de ongeziene mens’ in de samenleving vergroten.
Mirthe Dokter: “Juist nu we vanuit onze ramen naar de wereld kijken en op een andere manier de dag beleven, zijn we ineens meer op onszelf aangewezen. Dat geeft tijd om naar binnen te kijken. We zíjn ‘Het Volk der Introverten’. Nu is het juiste moment samen dit gevoel te onderzoeken. Om het te onthouden en het te kunnen delen. Tijdens de boetseersessie zijn we op afstand van elkaar even gezamenlijk introvert. Met klei als troost in de handen bouwen we samen aan `Het
Volk der Introverten’.` 
Op de website van Mirthe is een handleiding te vinden en staan luisterfragmenten voor tijdens het kleien. 
http://www.mirthedokter.nl

Rijksmuseum Pubquiz!

Vorige week werd al bekend dat Koningsdag dit jaar `Woningsdag` zal zijn, met onder meer een nationale toost en een digitale kleedjesmarkt. Het Rijksmuseum voegt daar de Grote Rijksmuseum Pubquiz aan toe. De quiz kan thuis gespeeld worden en bestaat uit 3 categorieën die onmisbaar zijn bij elke Koningsdag: Royalty, Curiosa en Eten & Drinken.  

www.rijksmuseum.nl/pubquizrijksmuseum

KAWS

Hij wordt ook wel de nieuwe Andy Warhol genoemd. Brian Donnely, beter bekend als KAWS, is niet meer weg te denken uit de hedendaagse kunst scene. Hij begeeft zich op grensgebieden van design, streetart, schilderkunst, beeldhouwkunst, pop art en ontwerpt ook speelgoed. Hij staat vooral bekend om zijn bewerkingen van bekende cartoons als Mickey Mouse, The Simpsons, Spongebob Squarepants, Snoopy en Hello Kitty, die hij Companions noemt. Het meest herkenbaar zijn de strakke lijnen en kruisjes als ogen. KAWS neemt ons mee naar een nieuw tijdperk in kunst en begeeft zich op paden waar geen kunstenaar nog geweest is. Zo ontwikkelde hij kort geleden het project Expanded Holiday in samenwerking met Acute Art waarmee je met de Acute Art app virtuele kunstobjecten overal kunt neerzetten: midden in je woonkamer, of op Times Square in New York. Perfect om je te vermaken in tijden van corona: maak je eigen digitale KAWS tentoonstelling in je huiskamer!