Categorieën
2023 Stories

Anselm Kiefer als optimist

Grote zwaarmoedige doeken. Verval en vergankelijkheid. Zware thema’s uit de geschiedenis. Het werk van Anselm Kiefer heeft op het eerste gezicht geen vrolijke uitstraling. Toch is dat een misvatting. Hij ziet het zelf veel optimistischer. Zonder verval is er immers geen nieuw begin.

Zwaar en melancholisch is de algemene indruk van Kiefers werk. En ook ik dacht: Anselm Kiefer, leuk om in zijn oeuvre te duiken, maar het is niet echt een vrolijke missie. Als snel kon ik deze mening bijstellen. Wie een interview met Kiefer ziet (online voldoende te vinden) ziet een ener­gieke man die boeiend vertelt over zijn werk en wat hem inspireert. In een gesprek bij de expositie in White Cube Gallery deze zomer – die hij ombouwde tot een totaalinstallatie met het boek Finnegans Wake van James Joyce als leidraad – zet hij de vooroordelen recht: ’Kunstcritici beschrijven het werk vaak als verval, maar zo zie ik het niet. Ik zie het als hoop. Het gaat vaak over ruïnes, dat klopt, maar ruïnes zijn hoop. Iets is voorbij en er kan iets nieuws komen op die puinhopen. Alle mogelijk­ heden zijn weer open. […] Niets mooier dan de ruïnes van het oude Duitsland, want het geeft hoop op een nieuw begin. Geen schone lei, want alles wat er was blijft ergens aanwezig, maar er komt weer ruimte.’

Zo groeit de wereld immer door, oude dingen verterend en meenemend in een nieuwe toekomst. Een voortdurende cyclus van vernieuwing. Dat proces is de kern van zijn werk. En je ziet het letterlijk gebeuren in het beeld.

Anselm Kiefer Museum Voorlinden Tableau Magazine
Anselm Kiefer, Winterreisse, 2015-2020 (Foto: Georges Poncet)

De schilderijen van Kiefer hebben een pasteuze verflaag waarin andere materialen opduiken en verdwijnen. Soms herneemt hij werken. Inhoudelijk door een onderwerp opnieuw op te pakken. Of letterlijk door oudere werken te bewerken, bijvoorbeeld door ze te overgieten met vloeibaar lood, en dat deels weer om te vouwen, zodat het werk letterlijk een nieuwe laag krijgt en meer diepte.

Moeilijke onderwerpen
‘Complex’ is een ander vooroordeel dat aan zijn werk hangt. Om alle verwijzingen te kunnen lezen en doorgronden moet je veel kennis hebben. Maar een kunstwerk is geen raadsel dat je moet oplossen, het is een ervaring. Het is de geur van verf en andere materialen. De fysieke aanwezigheid van het werk. Bij Kiefer gaat het vaak om monumentale werken waar je langs moet lopen om het helemaal te kunnen zien, waar je even afstand van moet nemen, of juist dichterbij moet komen om de details van het materiaal te zien. Dezelfde bewegingen zal de kunstenaar gemaakt hebben bij het creëren van een werk. Een doek van acht meter schilderen is ook een fysieke inspanning. Maar hij kan het ook subtieler, daarvan getuigen de aquarellen en kunstenaarsboeken die hij maakt.

Kiefer begint elke dag in het atelier met lezen. Gedichten, verhalen, wetenschappelijke artikelen, het nieuws, hij voedt zijn geest met informatie. Het wordt deel van wie hij is. De zinnen en woorden die opduiken in zijn werk zijn zinnen die zich in hem genesteld hebben. Hij gebruikt ze als materiaal, op dezelfde manier als alle andere materialen en als vorm en kleur. Hij zegt zelf: ‘Ik maak geen politieke kunst, maar ik lees kranten, ik kijk tv, ik neem informatie op en dat komt er weer uit in het werk. Het is geen politiek werk, het is werk van een politiek geïnteresseerd kunstenaar.’ En hij bekent dat hij houdt van moeilijke onderwerpen. Van wetenschappelijke stukken die hij niet helemaal snapt, van het doorgronden van de wereld, de holocaust. Van schrijvers als James Joyce en Paul Celan. Alles wat hij leest, ziet en denkt komt terug in het werk. Een eindeloos proces dat maar doorgaat.

Anselm Kiefer Museum Voorlinden Tableau Magazine
Anselm Kiefer, Im Herbst dreht sich die Erde etwas schneller (0,06 sec), 2018⁠, Collectie Museum Voorlinden⁠

Het totaal roept gedachten, emoties of associaties op, de details soms ook, maar op een intuïtief niveau, het is niet iets dat zich rationeel laat ontleden als een wiskundige vergelijking. Vaak is het niet eens te herleiden zegt hij zelf in een interview. Woorden en beelden hebben zich ergens in zijn geheugen vastgezet en komen vanzelf weer boven. De oorspronkelijke bron doet in het beeld niet ter zake. Maar als je het werk ziet, voel je wel dat er veel lagen aan informatie in zitten. Dat draagt bij aan de intensiteit van het werk.

Overzicht in Museum Voorlinden
Kiefer is inmiddels 78 jaar oud en werkt nog elke dag. En hij maakt alles zelf. Met zijn oeuvre van ruim vijftig jaar kun je waarschijnlijk tien musea vullen, en het is nog niet voltooid. Van een retrospectief is dan ook geen sprake in Museum Voorlinden, dat dit najaar een grote tentoonstelling van hem inricht. Er komt immers nog steeds werk bij.

Hoe te kiezen uit dat enorme oeuvre? De nadruk ligt op werk uit de afgelopen tien tot vijftien jaar, vertelt curator Barbara Bos. In overleg met de kunstenaar zijn de werken geselecteerd en er worden zelfs nog nieuwe gemaakt. Een ‘boekenkast’ bijvoorbeeld, die aan het begin van de tentoonstelling komt en waar hij tot in september nog aan werkt. ‘Met dat werk kan hij nog verschillende kanten op, dus zelfs voor ons wordt het verrassing’, zegt Bos. Enkele jaren geleden bezocht zij samen met museumdirecteur Suzanne Swarts de kunstenaar in zijn atelier in Barjac. Een moment waarop ook zij hun mening over zijn werk moesten herzien, ze zagen een hele andere kant van Kiefer: de veelzijdigheid van zijn werk. In Barjac heeft Kiefer een groot terrein helemaal ingericht, met paviljoens waarin soms maar één werk te zien is en met tunnels en torens. Dit hele landschap heeft hij naar zijn hand gezet. Bos: ‘Het is zo omvangrijk. Wat hij doet gaat eigenlijk voorbij het voorstelbare.’

Verder lezen? Bestel een losse editie of haal hem in de winkel.

Anselm Kiefer
Museum Voorlinden
t/m 25 februari 2024

Categorieën
2023 Stories

Fabuleuze leugens: Rinus Van de Velde bij Voorlinden

Dit voorjaar wil Museum Voorlinden de bezoeker overdonderen met het werk van Rinus Van de Velde (1983). ‘Spaarzaam, daar valt ook iets voor te zeggen, maar ik hou ervan om het vol te hangen. Ik creëer een nieuwe werkelijkheid, het werkt het beste als er veel hangt.’ Wie door een uit karton vervaardigde kluis zijn universum instapt, wordt ondergedompeld in grenzeloze en aanstekelijke verbeeldingskracht.

‘Het is een soort horror vacui. Je ziet het ook in mijn tekeningen. Alles moet vol zijn. Ik heb dat graag, die hoeveelheid. Het is een manier om een verhaal te vertellen, als een filmmonteur van de ene scène naar de andere te gaan.’ Rinus Van de Velde neemt ons mee naar een donkere zaal waarin oudere mannen in pak om een tafel gedrongen staan. Het is 1972 en alle ogen zijn gericht op het schaakbord. De man rechtsonder, gestoken in een kraak­helder wit overhemd en in jeugdigheid, is juist aan zet. Deze meer dan manshoge tekening uit 2012 hoort bij een serie die Van de Velde maakte rond schaaklegende Bobby Fisscher. Hier gebruikt hij voor het eerst niet alleen gevonden beeld, maar reconstrueert hij de scène in zijn studio met behulp van ingehuurde figuranten. De hoofdrol bewaart hij voor zichzelf. Niet lang daarna ontstaan de zelfgebouwde sets – in karton en hout – om zelf, te midden van assistenten, vrienden, familie, onderdeel te worden van deze gefantaseerde wereld.

Zijn jongensachtige verschijning – met markante neus en ongekamd, maar perfect nonchalant vallend haar – duikt overal op; als bijrijder in een auto op een brug, in een garage, op handen en knieën het dek schrobbend van de Conrad tijdens een woeste storm, gezeten in een stoel in een ruimte omgeven door kamerhoge ladekasten, zijn hoofd gestoken in een mysterieus apparaat.

Fictieve autobiografie

‘Omdat ik het liefst van ’s morgens vroeg tot ’s nachts in het atelier ben en weinig daarbuiten meemaak, dacht ik: ik ga niet tekenen wat ik gedroomd of gegeten heb. Dat interes­seert niemand. Waarom verzin ik niet een leven dat ik had kunnen hebben? Ik beeld mij in dat ik iets meemaak, dat ik nooit heb meegemaakt.’ Met zijn in tekeningen en film gevatte fictieve autobiografie, wordt de toeschouwer deel­genoot van dit nooit geleefde leven. De beelden die Van de Velde construeert zijn genoeg om alle verbeeldingsradars in je hoofd in gang te zetten. Aan de raadselachtige scènes moet van alles vooraf gegaan zijn. En er staat ook duidelijk nog van alles te gebeuren. Maar wat?

Rinus Van de Velde Museum Voorlinden Tableau Magazine
Rinus Van de Velde, Some art historians and lousy curators kept searching in the totally wrong direction, 2016, courtesy Tim Van Laere Gallery, Antwerpen

De teksten waarmee Van de Velde in streperige letters elk werk voltooit – ontstaan tijdens gesprekken met vriend en schrijver Koel Sels – geven het gevoel door een bibliotheek vol interessante boeken te lopen die je allemaal van begin tot eind zou willen lezen. ‘Het merendeel van mijn werken die in Museum Voorlinden getoond zal worden, zijn lang niet getoond. Het zal niet leuk zijn voor die verzamelaars om hun werk zo lang kwijt te zijn, maar ik vind het interessant om ze nog eens terug te zien en om ze in nieuwe constellaties met andere werken op te nemen.’

Daarnaast heeft Van de Velde een keuze gemaakt uit de collectie van Museum Voorlinden. Trof u daarin verrassingen aan? ‘Ja, absoluut! Opeens kom ik dan een Morandi tegen. Hij is vooral bekend van de stillevens, maar hij heeft ook een hele tijd landschappen geschilderd. Vanuit zijn huis. Het is een verrassing dat Voorlinden zo’n landschap heeft.’ Een landschap dat perfect past bij Van de Veldes fascinatie voor de plein-airisten, kunstenaars die er op uit gingen om direct naar de natuur te schilderen. ‘Dat staat ver af van mijn eigen praktijk, maar dat is iets dat mij hard interesseert.’ In zijn vrij recente overstap naar oliepastels, verkent hij de wereld van deze buitenschilders zoals Monet, in kleur. ‘Een Monet heeft Museum Voorlinden niet in de collectie, maar wel een ongelooflijk werk van Thomas Demand. Hij heeft waterlelies gemaakt, zoals hij dat doet, met papier, en daar een foto van gemaakt.’

De werkelijkheid is een obstructie

Directe aanleiding voor de tentoonstelling bij Museum Voorlinden vormde een bruikleen die hij aanvroeg van een van de assemblages van Joseph Cornell. De kunstenaar die (vanwege de zorg voor zijn moeder en gehandicapte broer) zijn leven lang in New York bleef en alleen in gedachten reisde, paste perfect in Van de Veldes tentoonstelling ‘Inner Travels’ in Bozar begin 2022. Toen de vraag volgde of hij bij Voorlinden ook een tentoonstelling wilde maken was hij direct enthousiast.

Lees verder in de nieuwste Tableau. Bestel een losse editie of haal hem in de winkel.

Lees meer over de tentoonstelling van Rinus Van de Velde in Museum Voorlinden.

Categorieën
2022 Stories

Antony Gormley in Museum Voorlinden

Antony Gormley (1950) zoekt in zijn soms immense sculpturen, betreedbare installaties en lijflijke tekeningen naar de spanwijdte van de geest en doet altijd een beroep op de schepper en medemens in iedere toeschouwer. Het verdient dan ook de voorkeur om het werk van Gormley aan den lijve te ondervinden.

Vanaf de zijlijn – of nog erger: zittend op een stoel – inzichten vergaren over het werk van Gormley, lijkt dan ook ingewikkeld. Dus sta ik op en doe wat ik de in Londen geboren kunstenaar zelf zie doen als hij over zijn werk vertelt; ik sluit mijn ogen en concentreer me. En ik probeer me voor te stellen hoe het moet zijn om de hoekige mensvormige tunnel van het werk Passage (2016) in te wandelen. Een bijna twaalf meter lange reis door de duisternis, op weg naar het niets, het harde staal slechts centimeters bij me vandaan. Om daarna terug te keren naar het licht van de uitgang, dat me als een kruisvorm tegemoet straalt.

Maar het is ongetwijfeld niet hetzelfde als het echte werk ervaren. En dat kan. Na tweemaal uitstel, staat dit jaar de overzichtstentoonstelling ‘Ground’ opnieuw op de agenda bij Museum Voorlinden. Met ruim vijftig werken neemt Gormley in zijn eentje bijna het hele gebouw en de buitenruimte in beslag. En dat is voor het eerst sinds de opening van Voorlinden.

Met Gormley’s aandacht voor de fysieke en zintuiglijke ervaring, de relatie tussen het hyperpersoonlijke en het universele en zijn unieke benadering van wat het betekent een lichaam en een aarde te bewonen, lijkt zijn werk alleen maar actueler te worden. De samenstelling is door het uitstel dan ook niet veranderd. Directeur Suzanne Swarts: ‘We hebben de tentoonstelling juist uitgesteld om de samenstelling niet te hoeven veranderen. Dit is voor ons namelijk de ultieme selectie en veel werken vragen erom om aangeraakt te worden.’

 
Antony Gormley, BREATHING ROOM III, 2010, Aluminium tube 25 x 25 mm, Phosphor H15 and plastic spigots , 482.6 x 1693 x 895.1 cm. Museum Voorlinden, Wassenaar, Netherlands. Installation view, White Cube, Mason’s Yard, London, England 
Photograph by Stephen White, London © the artist 

FUNDAMENT

De relatie tussen het museum en de kunstenaar is er al tientallen jaren. In de jaren 90 verscheen een sculptuur van Gormley op landgoed Clingenbosch en de sindsdien steeds aangevulde collectie is leidend voor de samenstelling van de tentoonstelling.

Uit die collectie wordt bijvoorbeeld – voor het eerst in Nederland – Breathing Room (2010) getoond. Een donkere ruimte die oplicht door in fosfor gecoate aluminium lijnen. Het zijn de ribben van gedeeltelijk in elkaar geschoven rechthoeken, waardoor de toeschouwer zich een weg door een bouwtekening lijkt te moeten zoeken. Elke tien minuten wordt de veilige donkerte veertig seconden lang verdreven door verlichting van 17.000 lux, genoeg om bloedvaten onder de huid zichtbaar te maken. Het onderhuidse voor even blootgelegd, alle bezoekers voor even weerloos.

Gormley zet hier groots in op schaal en contrast, maar ook met meer subtiele ingrepen activeert hij de kijker. Zoals bij Land, Sea and Air (1977-79), op het eerste gezicht drie gelijkvormige, ronde objecten, waar je zomaar aan voorbij zou kunnen gaan. De basis van zijn werk, noemt Gormley het zelf. Eind jaren 70, tijdens zijn postgraduate studie beeldhouwkunst nam hij van de westkust van Ierland een steen mee. Hij verpakte het in lood en gebruikte deze vorm om het op drie manieren te vullen. Eén met de steen zelf, één met water en één met lucht. Het werk is enerzijds nadrukkelijk een vrucht van zijn tijd, met de dreiging van een nucleaire aanval. Deze elementen, gevangen in lood, heeft de kunstenaar voor eeuwig beschermd tegen vernietiging. Maar op een meer subtiele manier, balt zich het oeuvre van Gormley in dit werk samen. In een rondgang door zijn tentoonstelling in The Royal Academy in Londen met curator Hans Ulrich Obrist in 2019 zegt hij iets geweldigs: ‘I have, through the agency of lead, something that is present in de world, removed it from perception, but allowed it to be imaginative.’

Verder lezen? Bestel hier de losse editie van Tableau Magazine!

‘Antony Gormley. Ground’
26 mei t/m 25 september 2022
Museum Voorlinden

Categorieën
2019 Tentoonstellingen - Nationaal

Yayoi Kusama in museum Voorlinden

Lees meer in Tableau magazine, met veel meer beeldmateriaal. 

Ter ere van Kusama’s verjaardag toont het museum in de tuinzaal een aantal van haar bekendste werken. Te zien zijn o.a. de Infinity Room, de iconische gestippelde pompoen en ook de Infinity Nets.
 
Dat Kusama de magische leeftijd van 90 jaar bereikt wil niet zeggen dat ze het rustiger aan doet. Zelf beschrijft ze haar kunst als een uiting van haar leven en stoppen is dus geen optie. Al op jonge leeftijd lijdt Kusama aan een obsessieve compulsieve stoornis. Het maken van kunst is haar manier om hiermee om te kunnen gaan. De eindeloze stippen en oneindige netten zijn een verbeelding van de eindeloosheid van het universum en een manier om haar eigen positie in dat universum te bepalen. Kusama  was aan het begin van haar carrière in 1957 vastbesloten om zich te verzetten tegen vastgeroeste ideeën van de gevestigde orde. Ze wilde met haar werk laten zien dat zij net zoveel indruk kan maken op de loop van de geschiedenis als haar mannelijke collega’s. En dit lukte haar zonder meer. In 2017 opende zij haar eigen museum in Tokio. Een levenslange droom die eindelijk in vervulling ging. De bezoeker krijgt in dit museum een diepgaander begrip van haar kunst dan mogelijk is op een tentoonstelling of biënnale in het buitenland.
 
Museum Voorlinden maakt de opening van de tentoonstelling extra feestelijk door iedereen die gekleed is volgens de dress code Lots of Dots! en zich meldt tussen 10 en 11 uur gratis toegang te verlenen tot het museum.
 
De tentoonstelling Lots of Dots! is van 22 maart tot 1 september te bezoeken. Tickets zijn vanaf 15 maart te reserveren via www.voorlinden.nl.
 
 Lees meer in Tableau magazine, met veel meer beeldmateriaal.