Categorieën
2022 Columns

Column Collect: Werk op papier

Een schets van potlood of houtskool is het startpunt van talloze meesterwerken uit de kunstgeschiedenis. Het zijn deze lijnen waarmee de kunstenaar het werk tot leven brengt. De eerste ideeën krijgen (letterlijk) vorm op een vel papier en zijn onontbeerlijk voor het totstandkomen van menig kunstwerk. Schetsen is een directe en associatieve manier van werken, waarbij het handschrift van de kunstenaar herkenbaar is. Een kunstwerk op papier is echter meer dan een stap in het maakproces. De directheid van het medium biedt de mogelijkheid om mysterieuze, parallelle werelden te scheppen die een luikje naar een andere tijd of een ander universum tonen. Op verleidelijke wijze wordt de kijker uitgenodigd om de wereld van de kunstenaar in te stappen.

MYSTERIEUZE TAFERELEN

Zo neemt kunstenaar Marcel van Eeden de aanschouwer mee in figuratieve tekeningen waarop alledaags aandoende situaties te zien zijn. Het bescheiden formaat van zijn werk en de subtiele details nodigen uit tot nadere inspectie. Zijn werk roept een mysterieuze sfeer op, als een snapshot uit een obscure film-noir uit de jaren 50. Als een meesterlijke verhalen-verteller schept Van Eeden een wereld waarin feit en fictie in elkaar overlopen.

Geïnspireerd door foto’s, tijdschriften en kranten van voor 1965 (het geboortejaar van de kunstenaar) zet hij het verleden naar zijn hand. Het figuratieve, verhalende element schept direct vertrouwen: het lijken waargebeurde scènes die in archieven zijn terug te vinden. Het zijn vensters naar het verleden, een glimp naar een tijd van weleer. Men zou haast vergeten dat de kunstenaar deze taferelen nooit zelf heeft aanschouwd. Terwijl dit gegeven juist een interessante spanning oplevert. De directheid en het intieme van de tekeningen suggereert een blik op de wereld door de ogen van de kunstenaar, maar niets is minder waar.

DETECTIVE

De geboortestad van Van Eeden speelt een terugkerende rol in zijn tekeningen, we zien vaak het Den Haag van voor 1965 als hoofdrolspeler. Zo dook Van Eeden voor een serie werken in het spiritisme, dat eind jaren 20 en 30 zijn hoogtijdagen beleefde in Den Haag. Als een detective achterhaalde hij via advertenties in de kranten van die tijd op welke adressen er seances werden gehouden. Gewapend met een adressenlijst vervolgde de kunstenaar zijn onderzoek naar archiefbeelden van deze huizen. Dit resulteerde in de creatie van een reeks werken op papier, waarop de huizen waar actieve spiritisten woonden te zien zijn. De kijker kan niet anders dan zich afvragen wat voor mysterieuze taferelen zich achter deze deuren hebben afgespeeld. Juist door alleen de locatie in beeld te brengen wakkert de kunstenaar de nieuwsgierigheid en verbeeldingskracht aan.

Kunst verzamelen werk op papier
Dan Zhu, Mussels, 2019, courtesy Galerie Maurits van de Laar

DAN ZHU

Ook kunstenaar Dan Zhu roept een mysterieuze sfeer op in haar werk. Met name haar figuratieve aquarellen flirten met de droomwereld van het surrealisme. Zhu kiest herkenbare vormen uit de natuur (zoals planten of dieren) en gebruikt deze als bouwstenen van haar tekeningen. Zo stapelt ze in een van haar recente werken een aantal mosselen op elkaar die samen een nieuw, insect-achtig organisme vormen. De glimmende, semi-transparante schelpen bewegen zich zwevend voort, alsof de zwaartekracht op hen niet van toepassing is. Als ranke tornado’s schreiden de magische wezens over het zand. Met uitwaaierende voelsprieten verkennen ze hun omgeving, wellicht op zoek naar de enkele parels die op het strand te zien zijn. De rode vloedgolf die dreigend aan de horizon opwelt lijkt hen geheel te ontgaan.

SURREALISME

De magische sfeer in de werken van beide tekenaars past in de trend van een hernieuwde waardering voor het surrealisme. Zo speelde in de toonaangevende Biënnale van Venetië het dromenrijk een belangrijke rol. Ook in de prominente musea en beurzen is aandacht voor werken die refereren aan magie, fabels en alchemie. Het is geen toeval dat tekeningen en aquarellen hier goed vertegenwoordigd zijn. Met waterverf vloeien verschillende onderdelen van het werk in elkaar over en zijn er geen scherpe contouren. Ook door een zachte potloodtoets zijn de lijnen diffuus en kunnen mysterieuze schaduwen worden aangebracht.

Waar de afgelopen periode geëngageerde kunst en een formele vormentaal de boventoon voerde, lijkt er nu voorzichtig ruimte te komen voor het onderbewuste en het absurde. Poëtische werken die direct uit de gedachte- en fantasiewereld van de kunstenaar komen zijn in zwang. Met speelsheid, humor en een vleugje onheilspellendheid wordt de verbeeldingskracht van de kijker geprikkeld.

Nadine van den Bosch is kunsthistoricus en co-founder van Young Collectors Circle. Daarnaast werkt ze als curator en schrijver, adviseert ze kunstinstellingen over strategie en development en is ze kunstadviseur voor diverse (bedrijfs)collecties.

Meer lezen? Bestel een losse editie of haal hem in de winkel.

Categorieën
2022 Columns

Textielkunst in Column Collect

De opmerkzame beursbezoeker heeft het de afgelopen jaren al gezien: textielkunst is aan een comeback bezig. De hang naar ambacht en ‘aanraakbare’ kunst heeft een vlucht genomen. Er was niet alleen meer tijd om stil te staan bij het maken en het materiaal, ook verlangen verzamelaars wereldwijd naar kunst die tastbaar en tactiel is. Hedendaagse (digitale) disciplines als fotografie en videokunst maken plaats voor wollen wandtapijten en zijden textielcollages. De hand van kunstenaar mag weer te zien zijn, inclusief kleine afwijkingen die horen bij het maakproces. Imperfectie en intimiteit winnen het van gelikte, perfecte beelden. Textiel is hip & happening en heeft het gedateerde, soms wat kneuterige imago voorgoed van zich afgeworpen.

BEROEMDE VOORBEELDEN

Koningin van de textielkunst is ongetwijfeld Sheila Hicks, deze inmiddels 87-jarige Amerikaanse kunstenaar staat bekend om haar grote, immersieve installaties van allerlei soorten textiel. De toeschouwer wordt opgeslokt door haar kleurrijke werelden van wol en moet van goeden huize komen om de verleiding van het aanraken van de stof te weerstaan. De werken van Hicks zijn niet alleen visueel overweldigend, ze verraden ook haar oog voor het ontwikkelen van nieuwe technieken. Hicks heeft gedurende haar carrière onderzoek gedaan naar talloze weeftechnieken die geworteld zijn in culturen over de hele wereld. Deze kennis en kunde is duidelijk terug te zien in haar werk. Een voor de privéverzamelaar wat meer hanteerbare vorm van textielkunst is het wandtapijt, waar onder andere de in Antwerpen wonende, Nigeriaanse kunstenaar Otobong Nkanga uitzonderlijke exemplaren van maakt. Haar werk is bekroond met diverse prijzen en menig top-museum heeft een van haar gelaagde wandkleden in de collectie. Nkanga reflecteert in haar textielwerk onder meer op de relatie tussen mens en natuur en de uitputting van natuurlijke bronnen. Het delven van grondstoffen en de ongelijke verdeling van de welvaart die hieruit voortvloeit is een terugkerend thema in haar werk. Haar wandtapijten vieren de schoonheid en rijkdom van de natuur, maar waarschuwen ook voor de schaduwzijde die het winnen hiervan met zich meebrengt.

Turner Prize-winnaar Grayson Perry hanteert een andere manier van verhalen vertellen in zijn grote wandtapijten. Deze enorme lappen geborduurde stof lezen als een graphic novel, waarin absurde situaties en een duizelingwekkende hoeveelheid personages vrolijk over het doek tuimelen. Zijn werk leest als een reis door een andere wereld, waarin maatschappijkritiek en humor hand in hand gaan. Zijn kleurrijke werken doen denken aan een hedendaagse versie van het beroemde tapijt van Bayeux uit 1060, waarin de Slag bij Hasting in gedetailleerd borduurwerk verbeeld is.

Maar de wereld van de textielkunst is groter dan enkel geweven garen, zo laat Billie Zangewa zien. In onder andere de collectie van het Stedelijk Museum Amsterdam is delicaat, intiem werk van deze Zuid-Afrikaanse kunstenaar te zien. De fragiele zijden textielcollages tonen alledaagse taferelen, zoals een moeder die haar zoon helpt met huiswerk aan de keukentafel of een stel dat ’s ochtends samen de krant leest. Het zijn scènes uit het leven van Zangewa zelf, intiem maar door de alledaagsheid van het onderwerp universeel herkenbaar.

Ook in Nederland is textielkunst in opmars. Zo creëert aanstormend talent Afra Eisma fantasiewerelden van textiel waarin patronen, gedaantes en kleuren de kijker verwelkomen. De kleurrijke, handgemaakte textielwerken nodigen uit tot aanraken; ze zijn zacht en aaibaar. Met een zogenaamde ‘tufting-gun’ schiet Eisma de draden wol door het doek dat opgespannen is in een houten frame.

CONSERVEREN VAN TEXTIELKUNST

Textiel is kwetsbaar en vereist van de verzamelaar een goede verzorging. Het materiaal is fragiel en veroudert vaak sneller dan metaal of verf. Door veroudering, veel licht en hoge luchtvochtigheid ontstaat er een toenemende verzwakking van het materiaal die niet altijd met het blote oog zichtbaar is. Met als gevolg dat de flexibiliteit en veerkracht van textiel vermindert, waardoor het bros of hard wordt. De stof kan hierdoor splijten of verkleuren. Dit resulteert uiteindelijk in vezelbreuk en vezelverlies, waardoor het textiel uit elkaar kan vallen. Dit kan voorkomen worden door het textiel niet in direct zonlicht te hangen, te zorgen voor een lage luchtvochtigheid, het werk voorzichtig schoon te maken en het gelijkmatig op te hangen om spanning in de stof te vermijden. De verzamelaar doet er goed aan informatie over de samenstelling van de stof en het conserveren hiervan in te winnen bij de kunstenaar of galerie. Niet alleen krijgt men hierdoor extra inzicht in het materiaal, het verlengt ook de levensduur van het kunstwerk.

Meer columns lezen? Bestel dan hier de losse editie! Wil je op de hoogte blijven van alle ontwikkelingen op het gebied van kunst? Meld je dan aan voor de nieuwsbrief of abonneer je op Tableau Magazine.