Categorieën
2023 Stories

Yayoi Kusama: Queen of Dots

Dat Yayoi Kusama, wereldberoemd om haar stippen en spiegelruimtes, een geschiedenis heeft in Nederland is weinig bekend. Stedelijk Museum Schiedam zet de spotlight op de vijf jaar waarin ze regelmatig in Nederland verbleef en samenwerkte met de NUL-beweging.

Jan Schoonhoven heeft zijn sokken nog aan. Het is niet het meest in het oog springende op de 55 jaar oude foto, maar wel memorabel: verschillende ooggetuigen herinneren zich hoe de ietwat schrale Schoonhoven onbeschaamd geheel uit de kleren gaat in de kapel van Stedelijk Museum Schiedam – met uitzondering van zijn sokken. Waarom hij naakt is? Omdat Yayoi Kusama hem wil overladen met stippen.

Wie Kusama zegt, zegt stippen. Maar ook: oneindig ogende spiegelruimtes en wereldfaam. En vooruit, waarschijnlijk ook Louis Vuitton. Nederland staat niet in de top tien van associaties en ontbreekt ook in de meeste overzichten en catalogi. Toch verbleef deze superster tussen 1965 en 1970 regelmatig voor langere tijd in Nederland, waar ze een atelierruimte had, een vijfjarig contract bij Internationale Galerij Orez in Den Haag en exposities in onder meer Amsterdam, Loenersloot, Enschede en Schiedam. Een deel van haar biografie dat tot nu onderbelicht is gebleven. Tijd voor een spotlight, zo dachten ze bij Stedelijk Museum Schiedam.

Yayoi Kusama Stedelijk Museum Schiedam Tableau Magazine
Yayoi Kusama, Schelpkade, vlakbij Internationale Galerij Orez, Den Haag, 1967. Foto: Harrie Verstappen, courtesy 0-INSTITUTE.

Spoor van foto’s

Aanleiding voor de tentoonstelling ‘Yayoi Kusama De Nederlandse jaren 1965-1970’ zijn de onderzoeksbevindingen van het 0-instituut, dat – onder leiding van Tijs Visser, vanuit de nalatenschap van zijn oom Henk Peeters – bronnen verzamelt over de internationale ZERO-beweging. Toen Yayoi Kusama (1929) veelvuldig in foto’s en correspondentie opdook, vroeg Visser Stedelijk Museum Schiedam of ze daar een tentoonstelling over wilden maken. ‘Dat wilden wij heel graag,’ aldus curator Catrien Schreuder. Niet alleen behoort werk rondom de NUL-beweging en andere seriële, systematische en radicale kunst uit die tijd tot het verzamelgebied van het museum, ook het ophef veroorzakende bestippelen van Schoonhoven vond er plaats. ‘Die foto’s duiken regelmatig op, maar we hebben niets in de collectie waarmee we dit historische moment kunnen vertellen,’ aldus Schreuder. Met de foto’s als leidraad heeft zij samen met het 0-instituut Kusama’s spoor door Nederland gevolgd. ‘Kusama was ook in die tijd al een opvallende verschijning en ze is veel gefotografeerd. Niet alleen door persfotografen, maar ze nam ook fotografen mee op stap en dan ontstonden mooie reportages. Het werd onderdeel van haar werk.’

Haar werk is overal ter wereld, maar het mooie is dat van deze periode nog best veel werk in Nederland is

Zo fotografeerde Harrie Verstappen haar bijvoorbeeld tijdens het ontbijt in het hotel als ze zojuist twee boterhammen van haar rode stippen signatuur heeft voorzien. En soms gebruikte Kusama deze foto’s als basis voor geschilderde structuren van stippen of organische vormen. Een vleugel van het museum zal – naast vitrines vol foto’s en originele afdrukken – gevuld worden met schilderijen, teke­ningen, sculpturen en installaties uit die tijd. ‘Haar werk is overal ter wereld, maar het mooie is dat van deze periode nog best veel werk in Nederland is. Bij musea, maar ook bij particulieren, mensen die destijds iets van haar kregen of kochten om haar te steunen.’

Yayoi Kusama Stedelijk Museum Schiedam Tableau Magazine
Yayoi Kusama, Polka Dot Love Room in Internationale Galerij Orez, Den Haag, 1967. Foto: TH. van Houts / Panorama, Spaarnestad, collectie Museum Boijmans Van Beuningen, aankoop met steun van Mondriaan Fonds

Van Japan tot Nederland

Als kind nam Kusama haar tekenspullen overal mee naartoe. Opgaand in details en repeterende structuren in de natuur vormde het ook toen al een tegengif voor de angstaan­ jagende hallucinaties die haar teisteren. Ze wist al vroeg dat ze uit het keurslijf van het vrouwonvriendelijke en nationalis­tische Japan zou moeten breken om werk te kunnen maken zoals ze dat wilde. En ook al had ze thuis haar eigen atelier, haar verstikkende ouders steunden haar bepaald niet. Aangemoedigd door een briefwisseling met Georgia O’Keeffe – als onafhankelijke, vrouwelijke kunstenaar een belangrijk rolmodel – lukte het Kusama voor haar dertigste naar de Verenigde Staten te vertrekken. Het vaak armoedige leven in een meedogenloos New York deed een zwaar beroep op Kusama’s doorzettingsvermogen, maar binnen twee jaar kon ze al verschillende groepstentoonstellingen en een solo bij haar naam noteren. Ze toonde haar Infinity Netpaintings, doeken die ze nauwgezet vol schilderde met bijna een­ vormige boogjes. Van een afstand ogen ze monochroom, maar wie een stap dichterbij zet, wordt beloond met een glimp van een oneindig universum.

Verder lezen? Bestel een losse editie of haal hem in de winkel.

Yayoi Kusama. De Nederlandse jaren 1965-1970 – Nieuw licht op de beginjaren van superster Kusama
Stedelijk Museum Schiedam
23 september 2023 t/m 25 februari 2024

(naast werk van Yayoi Kusama ook van o.a. Marianne Domisse, Harrie Vestappen, Lotti van der Gaag en Henk Peeters.)

Categorieën
2023 Stories

Anne Wenzel: fuck the dictator

Op de langste dag van het jaar staat de deur van Anne Wenzels atelier in het Rotterdamse Oud-Charlois open. Buiten is het warm. Binnen ook. De spanning van de op handen zijnde tentoonstelling zindert. Op een tafel in het kantoor zijn stapeltjes papier in rijen geordend, in de werkplaats glanzen keramieken beelden in kersvers glazuur en op de buitenplaats staan medewerkers klaar om de achterkant van een tegeltableau te slijpen. Nog een dikke twee weken te gaan tot de opening van de tentoonstelling in Stedelijk Museum Schiedam (9 juli 2023 t/m 14 januari 2024).

Bijna vier jaar geleden won Anne Wenzel eigenhandig carte blanche tijdens een bokswedstrijd tegen museumdirecteur Deirdre Carasso. Hoewel de laatste inmiddels plaats heeft gemaakt voor Anne de Haij, is het nu tijd om de volmacht voor vier zalen over te dragen aan Wenzel. Mocht u zich afvragen of u zich op een enigszins anarchistische chaos moet voorbereiden, dan is het antwoord nee. Een kritische blik op hoe musea en kunstenaars samenwerken en de rol van het rijk daarin? Dat zeker! Wenzel vult haar carte blanche in met opvallend veel verantwoordelijkheidsgevoel.

Anne Wenzel Stedelijk Museum Schiedam Tableau Magazine
Anne Wenzel voor de bokswedstrijd. Foto: Aad Hoogendoorn.

Dat er in Stedelijk Museum Schiedam gebokst werd, klinkt eigenlijk wonderlijker dan het is. Kunst en boksen go way back. Picasso stond al graag zowel in als naast de ring, Joseph Beuys nam het op de laatste dag van ‘Documenta V’ boksend op tegen een kunststudent en bij de opening van SMAK stond Jan Hoet ook tegenover een kunstenaar in de ring. ‘Net als kunst heeft boksen te maken met ruimtegevoel, ritme, karakter, concentratie en reflexen,’ verklaarde Hoet. Maar voor Carasso, destijds al recreatief bokser, was het ook een beleidskwestie. Staand in haar kantoor blikt Wenzel terug: ‘Een van haar belangrijkste taken was om verbindingen te leggen tussen het museum en de stad.’ In een voormalig badhuis in Schiedam zat al sinds de jaren zestig de – gerust legendarisch te noemen – Boksschool De Haan. ‘Carasso viel daar helemaal voor.’ Maar hoe deze twee instituten met elkaar te verbinden? ‘Door er zelf te gaan boksen, was haar conclusie.’ Waarom ze Wenzel vroeg als tegenstander? ‘Dat weet ik niet precies. Ze heeft mij intuïtief gekozen.’

Wellicht speelde het feit dat het museum al een werk van Wenzel in de collectie heeft een rol. Of het feit dat ze de indruk wekt nogal een vechter te zijn, iemand die graag de gevestigde orde bevraagd. Zo staat Wenzel samen met Lucette ter Borg genoteerd als petitionaris bij de succesvolle petitie van februari 2022 om musea en andere presentatieplekken weer open te stellen. En elf jaar eerder was ze samen met Rob Voerman de initiatiefnemer van de protestbezetting van het Rijksmuseum tegen de vernietigende bezuinigingen.

Anne Wenzel Stedelijk Museum Schiedam Tableau Magazine
Anne Wenzel, Splendid Surrender, 2012, collectie Stedelijk Museum Schiedam

Verhoogde inzet

Vechter of niet, Wenzel ervoer deze bokswedstrijd niet als een eerlijke krachtmeting. ‘Voor mij was het een gevecht van een museumdirecteur tegen een kunstenaar. Wij voelen die strijd altijd: alleen tegenover zo’n instituut. Musea denken misschien dat ze een warm bad zijn, maar dat is niet zo. Als kunstenaar ben je ontzettend kwetsbaar. Het gaat om mijn idealen, mijn hele ziel en zaligheid.’ Voor ze begon aan haar negen maanden durende voorbereiding, verhoogde Wenzel daarom de inzet. ‘Voor een expo ga ik niet vechten. Als kunstenaar heb ik een doel voor ogen, waarvoor ik voortdurend mijn grenzen verleg. Ik beweeg me in een gebied vol onzekerheden. Zo kom ik waar ik zelf nog nooit ben geweest. Zoals nu, met het glazuren bijvoorbeeld: ik weet nooit precies hoe het gaat uitpakken. Ik neem risico’s en ben bereid om dat te doen, omdat het ten goede komt aan goede kunst.’ Met de eis voor carte blanche bij een overwinning legde Wenzel de directie de vraag voor in hoeverre ook zij bereid is risico’s te nemen.

Op les bij de museumstaf

Wenzels overwinning in de boksring markeerde de start van een nieuwe trainingsronde. ‘Want wat betekent het als je een carte blanche hebt gewonnen van een museumdirecteur? Wat doe ik met de ruimte waarover ik nu kan beschikken?’ Ze vroeg Selen Ansen erbij, curator bij kunstinstituut Arter in Istanbul. ‘Selen is een fantastisch curator. Ze maakt tentoonstellingen die op veel lagen communiceren, met oog voor zowel esthetiek als verdieping. Daarna heb ik ook ontwerpbureau 75B gevraagd. Zij kennen de situatie in musea inhoudelijk en praktisch. We namen de tijd om common ground te vinden, om het doel te formuleren. Er ontstonden bijna filosofische gesprekken, een soort daten was het. Vanuit deze solide basis kunnen we nu heel snel bouwen.’

Met haar eigen team zocht Wenzel vervolgens grondig de aansluiting bij het museumteam. ‘Ik heb mijn mond vol van dat het anders moet, maar ik heb eigenlijk helemaal geen verstand van hoe het werkt in een museum.’ Het startpunt was museummedewerkers uit alle disciplines online te bevragen over hun werkzaamheden en verwachtingen. 

Verder lezen? Bestel een losse editie of haal hem in de winkel.

Carte Blanche (Fuck The Dictator)*
*Anne Wenzel in Stedelijk Museum Schiedam en Boksschool De Jong.
Stedelijk Museum Schiedam
9 juli 2023 t/m 14 januari 2024

Categorieën
2022 Highlights

Festival der Liefde — Lotti van der Gaag in Stedelijk Museum Schiedam

Als beeldhouwer is Lotti van der Gaag (1923-1999) bekender dan als schilder, maar het Stedelijk Museum Schiedam laat zien waarom dat onterecht is. Na 1960 bouwde ze een flink oeuvre op van kleurrijke schilderijen en tekeningen die in deze expositie zijn te zien, aangevuld met sculpturen. Veel is afkomstig uit haar persoonlijke nalatenschap en niet eerder aan het publiek getoond.

Begonnen als leerling van de Parijse beeldhouwer Ossip Zadkine trok Van der Gaag in 1950 in het beroemde atelier Rue Santeuil, waar ook Cobra-kunstenaars Karel Appel en Corneille werkten. In de Franse hoofdstad raakte ze verder beïnvloed door de expressionisten van de Art Brut en Art Informel. Nadat ze het schilderen ontdekt, ontstaat er ook verwantschap met de stijl van Jean Dubuffet. Donker van kleur en grof geschilderd is er nog steeds een duidelijke link met haar robuuste beeldhouwkunst aanwezig. Later worden haar schilderijen fantasierijker en vol energie, met dieren, droomfiguren en (oer)mensen als onderwerp. In Schiedam is bijvoorbeeld Attente Supreme (1970) te bewonderen en Festival d’Amour (1967): drie menselijke figuren zoeken oogcontact, alles op het schilderij lijkt te bewegen.

De aandachtige kijker ziet dat Van der Gaag een aantal knoopjes op het doek aanbracht: ze hield ervan om materialen te mixen. Schilderend in vrije, golvende lijnen gebruikte ze soms de achterkant van een lepel om strepen in de dikke verf te schrapen. Om die reden gaf men haar in Frankrijk ook wel de bijnaam ‘peintre à la cuillère’ (lepelschilder).

Ook haar tekeningen zijn zeer de moeite waard. Daarvan is onder meer een serie houtskooltekeningen uit de jaren 50 te zien, van dezelfde fantasiewezens die haar als beeldhouwer veel bekendheid bezorgden.

Van der Gaag heeft een talent voor het verbeelden van mensen met al hun emoties, relaties en persoonlijkheden. Wat er precies gaande is tussen hen, is ter interpretatie aan de kijker. Het nodigt uit tot kijken, nog eens kijken, een stapje dichterbij zetten en de werken langere tijd door het hoofd te laten spoken.

Festival der Liefde
Stedelijk Museum Schiedam
t/m 15 januari 2023

Meer lezen? Bestel een losse editie of haal hem in de winkel.