Terwijl in de lente van 1918 de bommen nog op Parijs vielen, werd aan de Rue de Sèze hèt evenement van het seizoen georganiseerd. Meer dan 2000 werken uit de studio en kunstverzameling van de in 1917 overleden schilder Edgar Degas gingen in zes veilingen onder de hamer. Gigantische bedragen werden neergeteld voor topstukken die we nog steeds kunnen terugvinden in collecties van de grootste musea ter wereld.
Hilaire-Germain-Edgar Degas (1834-1917) was zonder twijfel een van de belangrijkste figuren binnen de moderne kunst van de late 19e en vroege 20e eeuw in Parijs. Met zijn gigantische oeuvre van balletdanseressen, wassersvrouwen en naakten aan hun toilet, kan hij met recht tot de zwaargewichten van het impressionisme worden gerekend. Ondanks zijn latere kluizenaarsbestaan (of misschien wel dankzij), genoot de verbitterde kunstenaar een zekere cultstatus onder Parijse verzamelaars. Alle vormen van publiciteit vermijdend, trok Degas zich vanaf 1912 terug in zijn appartement aan de Boulevard de Clichy, waar hij ongehuwd, praktisch blind en omringd door zijn schilderijen, pastels en tekeningen eenzaam overleed.
Ten tijde van zijn dood stond het kleine appartement stampvol kunstwerken die Degas tijdens zijn leven had verzameld. De collectie bestond onder andere uit schilderijen en tekeningen van Franse grootmeesters als Jean-Auguste-Dominique Ingres en Eugène Delacroix, maar ook uit eenvoudigere litho’s van de graficus en karikaturist Honoré Daumier. Daarnaast bezat hij een collectie hedendaagse kunst: schilderijen van zijn mede-Impressionisten die hij had gekregen of had geruild voor zijn eigen werk. Omstreeks de eeuwwisseling begon Degas serieus na te denken over het tentoonstellen van zijn werken en verzameling in een speciaal daarvoor bestemd museum. Hij documenteerde alle kunstwerken nauwkeurig, zoals een waarlijk conservator betaamd. Aan een vriend schreef hij in 1896: ‘Zeker, ik wil ze [de collectie] doneren aan de natie: en daarna ga ik pal voor de kunstwerken zitten om ze te bekijken, denkend aan de nobele daad die ik zojuist heb verricht.’ Echter, Degas’ antipathie jegens de Franse staat en de ordening van haar musea weerhield hem ervan de collectie ooit na te laten. Het museum is er nooit gekomen en de reusachtige berg kunstwerken bleef in 1917 achter in dat kleine appartementje aan de Boulevard de Clichy.
Edgar Degas, De Balletklas, 1874, olieverf op doek, 83,5×77,2cm,
The Metropolitan Museum, New York
Terwijl de bommen vallen
Vanaf december 1917 werd de collectie en de inhoud van Degas’ studio zorgvuldig gecatalogiseerd door de kunsthandelaars Joseph Durand-Ruel (zoon van de handelaar Paul Durand-Ruel) en Ambroise Vollard (een al even grote naam). Het samenstellen van deze inventaris duurde bijna twee maanden en was volgens Durand-Ruel een hels karwei. Het appartement van Degas lag vol met stof en gruis en bleek ook nog eens onverwarmd – beide mannen hielden er een nare keelontsteking aan over.
Bijgestaan door een handvol Parijse kunsthandelaars, stelden Durand-Ruel en Vollard de data voor de veiling van de verzameling vast op 26-27 maart 1918, en 6-8 mei voor de eerste studioveiling. Een opmerkelijke keuze, gezien de Duitse belegering die Parijs al sinds januari teisterde. De Duitsers poogden met hun Paris-Geschütz – het grootste langeafstandkanon uit de Eerste Wereldoorlog, niet te verwarren met de beruchte ‘Dikke Bertha’ – de Franse moraal te breken. Vooral ‘s nachts bombardeerden de Duitsers vrijwel onophoudelijk, met een groot aantal burgerslachtoffers tot gevolg. Toch wilden Durand-Ruel en Vollard de veilingen zo snel mogelijk laten plaatsvinden, aangezien vanaf april 1918 een belastingverhoging op luxegoederen gepland stond. De handelaars vreesden een afname van interesse als zij zouden wachten tot na de oorlog.
Naast de constante dreiging van Duitse bommen, zorgde het laatste jaar van de Eerste Wereldoorlog voor nog meer problemen bij de organisatie van de veilingen. Zo had Adam-Dupré, Degas’ vaste lijstenmaker, een tekort aan materialen en konden zelfs de broze pastels niet achter glas worden geplaatst. Daarnaast kampte de Galerie Durand-Ruel (waar de werken werden getoond in de aanloop naar de veilingen) met een personeelstekort door de aanhoudende Duitse belegering. Gelukkig kreeg Joseph Durand-Ruel tijdelijk een van zijn buiten Parijs gelegerde werknemers terug voor de kijkdagen. Nadat een bom aan de overkant van de galerie insloeg en een van de etalageruiten deed springen, werden de veilingen tegen zowel vuurschade als oorlogsschade verzekerd. Ondanks dit alles werkten Durand-Ruel en Vollard stug door om hun naderende deadline te halen. Alle werken werden door hen gefotografeerd en met afbeelding in veilingcatalogi gepubliceerd; een ware monsterklus. Halverwege februari werden de veilingstempels geleverd en kreeg elk kunstwerk, na te zijn gefotografeerd, een stempel op het houten raamwerk (voor schilderijen), op het passepartout (voor tekeningen en pastels) of gewoonweg op de achterkant. Ongesigneerde werken kregen een rood ‘Degas’ stempel, om zo toch de indruk van een signatuur te geven. Mocht u ooit een papieren werk van Degas onder ogen krijgen, is de kans aanwezig dat het …
Verder lezen? Neem een abonnement of koop een losse editie in de winkel.
