Logica brengt je van A naar B, verbeelding brengt je overal.
(Albert Einstein)
Italië is een groot openluchtmuseum. Er is nergens een tekort aan Etruskische of Romeinse opgravingen. En meestal heeft een gemiddeld Italiaans dorpje midden op een wonderschoon plein een 19e -eeuws beeld van vrijheidsstrijder Garibaldi staan. Overal rijzen prachtige kerken, kathedralen en baptisteria op met zijkapellen waarin altijd wel een fresco van een lokale Renaissancistische held is geschilderd.
Als kunsthistoricus kom je hoe dan ook wel weer een keer in Italië terecht. In combinatie met de voortreffelijke keuken, ‘la bella figura’ en ‘dolce far niente’ is de aantrekkingskracht van het land en haar kunstschatten gewoon te verleidelijk.
Ik was deze zomer dan ook maar weer eens in Zuid Toscane, in de Super Maremma, nabij het plaatsje Capalbio. En daar heeft de Amerikaans-Franse kunstenaar Nikki de Saint Phalle (1930-2002) (deels met haar echtgenoot de installatie tovenaar Jean Tinguely, 1925-1991) een kleurrijk en fantasievol beeldenpark gerealiseerd. Het resultaat maakt de neutrale toeschouwer blij en vrolijk tegelijkertijd.
In 1955 bezocht Nikki het Park Guell (1900-1914) van haar collega Antoní Gaudi in Barcelona. Zij raakte meteen geïnspireerd en wilde ook zoiets van de grond krijgen. In 1974 gaven de Italiaanse adellijke broers Borgese haar een kans en stelden een stukje van hun glooiende grond beschikbaar.
Na twintig jaar hard werken en met veel assistentie is het park in 1994 klaar. Op 15 mei 1998 gaat de Giardino dei Tarocchi met tweeëntwintig door De Saint Phalle ontworpen beelden van onder meer de Maan, Zon, Heks en Duivel voor het publiek open.
Eigenlijk gaat zij hier helemaal los. In volledige artistieke vrijheid laat zij haar verbeelding de vrije loop en creëert kolossale kleurige beelden van glas, keramische mozaïeken, beton en gevlochten ijzer. De bezoeker van de tuin kan ze aanraken, er doorheen lopen en zelf ook het gevoel hebben in een soort sprookje verzeild te zijn geraakt. Het park voelt een beetje als een ontmoeting tussen De Efteling (Anton Pieck) en Gaudi ontmoet: speels, grappig, onderscheidend en razend kunstzinnig. Disney eat your heart out!
Kunstenaars en verbeelding zijn in het algemeen onlosmakelijk met elkaar verbonden. Kunst is de verbeelding van de natuur; where art imitates nature en soms vice versa. En dan moet ik daarbij al meteen aan de 19e-eeuwse schilderkunst denken. In het bijzonder aan een stroming die ooit is gemunt als de Donkere Romantiek (Dark Romanticism, cf. Stadel Museum Frankfurt, 2012-2013).
Romanticism is a grace, celestial or infernal, that bestows us eternal stigmata.
( Charles Baudelaire 1859)
Even kort door de bocht
Aan het einde van de 18e eeuw kwam er met de opkomst van het gevoel een reactie op de rationele Verlichting. De Romantiek vierde furore in zowel beeldende kunst als de muziek en literatuur. Er verschenen in die periode boeken zoals de roman over Frankenstein (Mary Shelley, 1818), het epische gedicht The Song of Hiawatha (1855, Longfellow), en iets later Dracula van de Ierse auteur Bram Stoker. En natuurlijk de sprookjes van de gebroeders Grimm zoals Roodkapje, en het tamelijk actuele de Wolf en de zeven Geitjes. Allemaal gestoeld op onderwerpen die tot stand kwamen met ongebreidelde fantasie over gevoel, de onmetelijke realiteit, de oneindigheid, de ultieme natuurbelevening, het groteske, het gruwelijke, erotiek, de fascinatie voor de Middeleeuwen en de Oriënt. Het narratief werd attractief. De nachtmerrie (Heinrich Fuseli) en het nachtelijke mysterie, de dood (Arnold Bocklin), de spiritualiteit en het bovennatuurlijke in het landschap (Caspar David Friedrich) en niet te vergeten het sublieme (William Turner) werden trending topic. Het was een ‘state of mind’ geworden. “De verbeelding is niet een toestand. Het is het menselijk bestaan zelf”, zei schilder-dichter, buitenbeentje en mysticus William Blake (1757-1827).
De facto bouwde Antonio Gaudí en zeker ook Nikki de Sainte Phalle voort op deze traditionele verworvenheden uit de Romantische School; op de reuzen en dwergen in de zwarte schilderijen van Francisco Goya, op de angstaanjagende vurige landschappen van John Martin met titels als The Great Day of his Wrath (Tate Londen) en tevens op de heksen sabbat uit 1831 van Eugene Delacroix (Kunstmuseum Bazel). Ik heb echt geen idee of zij daarvan weet had maar de onbegrensde creatie en de fantasierijke verbeelding, het totale losgaan, plus de voorliefde voor dezelfde sprookjesachtige onderwerpen als maan, zon, heks, reus, duivel, paus, pausin, Adam en Eva, Keizer, de Gehangene uit de serie Tarotkaarten, kun je zien als een voortzetting van deze 19e–eeuwse onbeperkte bewegingen. Misschien komt de zesde symfonie (Pastorale, 1808) van Beethoven nog het dichts bij de idee van de kwetsbare ziel die opengaat bij volledige creatieve overgave, zowel actief als passief. En vandaag de dag is dat nog steeds het geval.
Laten wij gemakshalve Anton Pieck, en vooral Nikki de Saint Phalle daarom maar scharen onder de Neo-Romantici. Evenals de koning van de pretparken Walt Disney die eens zei: “Als je kunt dromen, kun je het waarmaken.” En zo is het.
Jop Ubbens Art Advisory adviseert particuliere verzamelaars, connaisseurs en culturele instellingen op het gebied van 19e- en 20e-eeuwse Europese en exotischeschilder- en tekenkunst. Ook geeft hij raad bij het samenstellen, sublimeren of afstoten van een collectie.
Meer lezen? Bestel een losse editie of haal hem in de winkel.
